فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

سماع به‌مثابه آیینی در حیطۀ گفتمان عرفان اسلامی، به فرایندی اطلاق می‌شود که در وهلۀ نخست، نمودِ ظاهری آن به‌واسطۀ کنش‌های جسمانیِ سماع‌کنندگان، تداعی‌گر گونه‌ای از رقص یا حرکات موزون است. از آنجایی‌که تکثر منابع مرتبط با آیین سماع، شامل حوزه‌های گوناگونی نظیر عرفان، ادبیات، موسیقی، نگارگری و غیره می‌شود، آنچه شناخت دقیق از این پدیدۀ آیینی را تسهیل می‌کند، مقایسه و تطبیق منابع مذکور با یکدیگر است. هدف از این پژوهش، مطالعه‌ای تطبیقیْ میان «سماع‌نامه‌ها»، به‌عنوان منابعی نوشتاری و «نگاره‌های مرتبط با سماع»، در مقامِ منابعی دیداری است. مسئلۀ اصلی پژوهش از رهگذر پرداختن به این پرسش‌ها پیگیری می‌شود: 1. منابع مکتوب و تصویریِ موردمطالعه، تا چه اندازه با یکدیگر هم‌پوشانی داشته‌اند و 2. عینیت‌یافتن مباحث نظری مطرح‌شده در سماع‌نامه‌ها به چه ترتیبی در نگاره‌های مورد بررسی بازنمایی شده است. لذا به‌منظور بررسی چگونگیِ نمود مباحث مطرح‌شده در سماع‌نامه‌ها و نیز عینیت‌یافتن آنها در نگاره‌هایی با محوریتِ سماع، به مقایسۀ منابع نوشتاری و دیداری پیرامون مقولۀ «سماع» پرداخته شده است. مقایسۀ منابع مذکور، شامل سه ‌سطحِ «کنش‌های جسمانی»، «رفتارهای مناسکی» و «عناصر موسیقایی» می‌شود که متناسب با هریک از این سطوح، به منابع فرعی مانند رسالات موسیقایی نیز رجوع شده است. یافته‌ها با روش تطبیقی و مبتنی ‌بر نظریۀ «شمایل‌نگاری» پانوفسکی مورد تحلیل قرار گرفته‌اند و شیوۀ گردآوری داده‌ها از طریق رجوع به منابع کتابخانه‌ای صورت گرفته است. نتایج حاصل از این تحقیق نشان می‌دهد که هریک از سطوحِ جسمانی، مناسکی و موسیقاییِ موردبررسی در منابع مذکور، دارای شباهت‌ها و تفاوت‌هایی‌اند که حاکی از هم‌پوشانی‌ها و در برخی موارد تمایزاتی میان این منابع است. همچنین، پایبندی نگارگر به مضامین یادشده در سماع‌نامه‌ها عموماً با انعکاس بارقه‌هایی از واقعیت در اثر وی همراه بوده است و برعکس، به‌میزانی که نگارگر از محتوای منابع مکتوب فاصله می‌گیرد خیال‌انگیزی در نگاره‌های مربوطه، تشدید و از نسبتِ آنها با واقعیت کاسته می‌شود.