فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

کتیبه­‌های دارای صورت در قرون میانه دنیای اسلام با شکل­‌های مختلف به خصوص در اشیای فلزی به کار رفته­‌اند. مسئله اصلی این است که  نگاه به آن‌ها بیشتر به شکل نوعی خوشنویسی تفننی یا جزیی از  نقش واق بوده و هیچ‌­گاه به شکل جامع و دقیق به نمونه­‌های گوناگون و تفکرات احتمالی بانیان و هنرمندان توجه نگردیده ­است. هدف این پژوهش بررسی خاستگاه، مضامین و فرم­‌های گوناگون آن جهت پی­‌بردن به دلایل احتمالی استفاده از این نوع خطوط و بررسی نام‌های گذاشته شده بر روی این کتیبه‌ها است. بر این اساس پرسش‌هایی مطرح گردید: 1. طبقه­‌بندی شکلی­‌ کتیبه­‌های­ دارای صورت در آثار غیر معماری چگونه است؟ 2. مضامین کتیبه‌­های دارای صورت چیست و آیا ارتباطی بین فرم و مضمون در این کتیبه‌­ها و دلایل استفاده از آن وجود دارد؟ روش تحقیق با رویکرد توصیفی- تحلیلی بوده و جمع­‌آوری اطلاعات نیز بصورت اسنادی است. نتایج پژوهش نشان می­‌دهد عنوان "کتیبه­‌های صورت­‌دار" برای نام‌گذاری این خطوط می‌تواند مناسب­‌تر بوده و به پنج دسته تقسیم بندی می­‌شوند: کتیبه­‌های صورت­‌دار۱. پرنده نما ۲. انسان سر۳. جانورنما ۴. ترکیبی ۵. متحرک. در بررسی مضامین، دو مضمون اصلی شامل مفاهیم و عبارات مذهبی و دعاهای مرتبط با طالع خوش، درکنار دو مضمون فرعی شامل امضا و نام هنرمند و اشعار خاص مشخص گردید. همچنین هماهنگی فرم با مضمون طالع بینی و خوش یمنی و نیز نام مبارک پیامبر در بسیاری از نمونه­‌ها شناسایی شد. علی­رغم نمونه‌­های به تازگی معرفی شده در شوش و بصره،  می‌­توان نیشابور را به عنوان خاستگاه این نوع از کتیبه‌­ها در جهان اسلام معرفی کرد که زمانش به استناد سکه‌­ها به قرن 8 میلادی (نیمه دوم قرن دوم هجری) تا زمان سامانیان و به احتمال بیشتر به پیش از سامانیان بازمی­‌گردد.