فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

قالیچه‌های محرابی از جمله دستبافته‌هایی است که در دوره صفویه به‌طور گسترده طراحی و تولید شده است. ساختار کلی طرح این قالیچه‌ها دارای دو بخش است. بخش بالایی با استفاده از مضامین مذهبی و بخش پایین طرح نیز با استفاده از آرایه‌های اسلیمی و ختایی و درختان و گلها تزیین شده است. از جمله این قالیچه‌ها، قالیچه‌ی موجود در موزه توپقاپی است که با توجه به اندازه و تزئینات آن به‌نظر می‌رسد جهت مراسم عبادی استفاده می‌شده است. پژوهش حاضر با در نظر گرفتن نظریه کوماراسوامی، که تزئین و آرایه‌های بکار رفته در هنرهای سنتی را صرفاً جهت زیبایی ندانسته بلکه دلالت‌گر می‌داند، با هدف تحلیل ساختار و مضمون طرح قالیچه محرابی محفوظ در موزه توپقاپی صورت گرفته است و در پی پاسخ به این سوالات است که: 1. ساختار قالیچه محرابی موجود در موزه توپقاپی بر چه اساس و پایه است؟ 2. این ساختار و تزئینات آن، چه تأثیری در مضمون قالیچه داشته‌اند؟ روش پژوهش توصیفی- تحلیلی و شیوه گردآوری اطلاعات، کتابخانه‌ای است و تفسیر و تحلیل‌ها بر اساس آراء کوماراسوامی صورت گرفته است. نتایج حاصل از پژوهش نشان می‌دهد که این قالیچه دارای ساختاری چندبخشی در طراحی است و ساختار قالیچه مذکور با توجه به مقیاس‌های انسانی بافته شده است و هر کدام از این بخش‌ها، تزئینات و نقش‌مایه‌ها نیز با معنای کلی اثر در ارتباط هستند.  بنابراین پیکره مورد نظر همچون عالم صغیر بوده که بازنمودی از عالم کبیر است. قالیچه محفوظ در موزه توپقاپی را با توجه به نظرات کوماراسوامی می‌توان زیر مجموعه هنرهای سنتی قرار داد که همه اجزای آن در خدمت یک کل هستند و قالیچه چون معبدی مقدس یا کیهان است که صورت، کاربرد و معنا بر تعالی و رهایی کامل دلالت دارند. این تعالی در قالیچه مورد نظر دربرگیرنده اندیشه تشیع است که در بالاترین نقطه -که همان محراب است- رخ می‌دهد.