مطالعۀ تحلیلی همنشینی نقش گیاه زنبق و خشخاش بر ظروف زرینفام عصر صفوی از منظر اجتماعی
نویسندگان
1 دانشیار دانشکده علوم نظری و مطالعات عالی هنر، دانشگاه هنر تهران
2 دانشجوی دکتری تاریخ تطبیقی و تحلیلی هنر اسلامی، دانشکده علوم نظری و مطالعات عالی هنر، دانشگاه هنر تهران.
doi
10.22070/negareh.2021.14392.2757چکیده
ظروف زرینفام عصر صفوی جزئی از آخرین شاهکارهای زرینفام ایرانی است که با عرصهای متفاوت در تصویرگری تظاهر یافت. نقوش گیاهی و بخصوص تلازم نقش دو گیاه خشخاش و زنبق در ظروف زرینفام این دوران بهوفور قابلمشاهده است. تکرار نقش گیاه خشخاش را میتوان مرتبط با وضعیت جامعهی عصر صفوی در مصرف آرامبخشهایی از جنس مخدرات دانست. تداول استعمال انواع افیونها در این عصر سبب شد تا اطبا و عطاران آن دوره برای کاهش مضرات مخدرات به فکر چارهای دارویی باشند. نقش گیاه زنبق نیز از پربسامدترین نقوش این دوران است که در آثار هنری متفاوت مشاهده میشود. هدف این جستار دستیابی به دلالتهای مفهومی نقش خشخاش و زنبق با توجه به اوضاع اجتماعی و تبیین علت همراهی نقش این دو گیاه بر ظروف زرینفام است. بر این اساس تحقیق به سؤالات ذیل پاسخ میدهد؛ 1. کدام جریان اجتماعی مرتبط با تصویرگری این دو نقش بر ظروف زرینفام صفوی بوده است؟ 2. جایگاه نقش دو گیاه زنبق و خشخاش در تاریخ پزشکی دوران صفوی چگونه تبیین میگردد؟ روش تحقیق در این پژوهش توصیفی– تحلیلی و شیوۀ جمعآوری اطلاعات بر پایۀ مطالعات کتابخانهای، با استناد به منابع دستاول صورت یافته است. نتایج کلی پژوهش حاکی از انتساب دو نقش خشخاش و زنبق پیوسته با رفتارهای اجتماعی چون رواج مخدرات عصر صفوی است. از سوی دیگر التزام این دو نقش را میتوان تبلوری از تاریخ پزشکی دانست زیرا با استناد به منابع موثق طبی کهن در دورۀ اسلامی و منابع پیش از اسلام، گیاه زنبق به جهت ویژگی زایل کنندگی افیون کاربرد داشته است. درنتیجه همجواری این دو نقش نه به لحاظ زیبایی بلکه در تظاهر ارتباطات پزشکی است که از ساختاری اجتماعی منبعث گشته است.
