بازخوانی جایگاه عقل بهمثابۀ ابزار شناخت در اندیشۀ جاحظ؛ رویکردی کیفی
نویسندگان
1 دانشیار، گروه علوم تربیتی، دانشکدۀ علوم تربیتی و روان شناسی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.
2 دانشآموختۀ دکتری فلسفۀ تعلیم و تربیت، گروه علوم تربیتی، دانشکدۀ علوم تربیتی و روان شناسی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.
3 دانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ و فلسفۀ آموزش و پرورش، گروه علوم تربیتی، دانشکدۀ علوم تربیتی و روان شناسی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.
doi
10.30513/ipd.2025.6937.1604چکیده
عقل بهعنوان یکی از ارکان معرفتشناسی در تفکر اسلامی، همواره مورد توجه متفکران بوده است. این پژوهش با هدف تبیین جایگاه عقل در اندیشۀ ابوعثمان عمرو بن بحر جاحظ (160-255ق)، متفکر برجستۀ معتزلی، به بررسی نقش آن در نظام معرفتشناختی وی میپردازد. برخلاف فیلسوفان مشایی مانند فارابی و ابنسینا که بر جنبههای نظری عقل تأکید داشتند، جاحظ عقل را ابزاری عملی و چندمنظوره میدانست که در کنار تجربه و وحی، به شناخت جهان و اصلاح رفتار اجتماعی یاری میرساند. این مطالعه با روش تحلیل محتوای کیفی، آثار کلیدی جاحظ شامل البیان و التبیین، الحیوان، البخلاء و الرسائل را بررسی کرده و نشان داده است که وی با تلفیق عقل، تجربه و وحی، رویکردی نوآورانه به معرفتشناسی اسلامی ارائه داد. این دیدگاه، جاحظ را در میانۀ عقلگرایی مشایی و نقلگرایی اشعری قرار میدهد و بر تأثیر او در شکلگیری تجربهگرایی اسلامی تأکید دارد. پژوهش حاضر پیشنهاد میکند که مطالعۀ بیشترِ اندیشۀ جاحظ میتواند به درک عمیقتر تاریخ فلسفۀ اسلامی کمک کند.
