فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

گونه‌های متنوع سکه‌ با جنس، شکل و مضامین مختلف، در هر دوره‌ای بازتابی از کارکردهای فرهنگی آن دوره بوده و علاوه بر کارکرد اقتصادی، مجموعه‌ای از ایدئولوژی‌های نظام حاکم را بروز و ظهور داده‌اند. مسکوکات دورۀ صفوی نیز از این قاعده مستثنی نبوده و این آثار بستر و رسانه‌ای مهم برای حضور و بروز اندیشه‌ها و باورهای زمانه بوده است؛ در این دوران با رسمی شدن مذهب تشیع و ظهور باورهای اعتقادی جدید، مضامین این نگرش به طُرق مختلف زینت‌بخش آثار گوناگون و از جمله مسکوکات بوده است. این مقاله با هدف کنکاش در مشخصه‌های پنهان و کمتر مطالعه شدۀ سکه‌های مسی یا فلوس‌های این دوره انجام گرفته‌است مسئله و مجهول اصلی در اینجا این پرسش است که: انگیزه‌های بکارگیری نقش «شیر و خورشید» به عنوان یک مضمون نسبتاً پرتکرار در این آثار چیست؟ این پژوهش با روشی توصیفی ـ تحلیلی و رویکردی تاریخی، به مطالعۀ محتوای مضمون «شیر و خورشید» نقش‌بسته بر فلوس‌های رایج اواخر دوران صفوی، بر‌مبنای پیش‌متنهایی چون: «محتوای دانش نجومی رایج»، « توصیفات ارائه شده از مضامین شاخص شیعی در فحوای روایات و احادیث» و «توصیفات ارائه شده از مضامین شاخص شیعی در منابع ادبی»، «مضامین نوشتاری سکه‌های هم‌عصر» و «بسترهای کارکردی این مسکوکات» پرداخته است. جمع‌آوری اطلاعات با روش کتابخانه‌ای و تحلیل آنها بصورت کیفی بوده است. 41 سکۀ فلوس ضرب شدۀ مزین به نقش شیر و خورشید، که در زمان آخرین پادشاهان صفوی یعنی سلطان سلیمان اول و شاه سلطان حسین، ضرب شده‌اند، نمونه‌های مورد مطالعۀ این پژوهش را شکل می‌دهد. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد بیشترین نقوش ضرب شده بر روی فلوس‌های صفوی شامل نقوش انسانی، چهارپایان، پرندگان، آبزیان، گیاهان، شکار، سماوی و ترکیبی بوده است؛ همچنین استفاده از نقوش به جای نوشته در فلوس‌های صفوی، ارتباط مستقیمی با سطح سواد و آگاهی عموم مردم طبقۀ پایین جامعه، به عنوان مخاطبان این سکه‌ها، داشته است و در این میان نقش ترکیبی شیر و خورشید بر این فلوس‌ها، به نوعی معرف یک نشان تصویری پذیرفته شده و قابل فهم در غالب مناطق ایران، به منظور انتقال یکی از اصلی‌ترین پیام‌های تشیع یعنی حقانیت حضرت علی (ع) و جانشینی او بعد از پیامبر (ص) بوده است.