فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

«شتر درون‌ترکیبی» یکی از انواع نقوش موجودات ترکیبی در هنر ایران است که در آن مجموعه‌ای از پیکره‌های انسانی، حیوانی، اشیاء و موجودات غریب درون پیکر یک شتر و در قالب اندام‌های مختلف او تصویر می‌شوند. این نقش را می‌توان در برخی از هنرهای ایران از جمله نقاشی و قالی‌بافی مشاهده کرد. قالیچه‌های تصویری دارای این نقش، عمدتاً، متعلّق به دورهٔ قاجار هستند. هدف از این پژوهش، بررسی و تحلیل ویژگی‌های  شکل‌شناختی و فرمی شتر درون‌ترکیبی در قالیچه‌های تصویری دورهٔ قاجار و پیدا کردن منشأ مفهومی و تصویری آن است. برای رسیدن به این هدف، نقش شتر درون‌ترکیبی علاوه بر قالیچه‌های تصویری، در هنرهای دیگر نیز جستجو و بررسی شد. سوالات این پژوهش عبارت‌اند از: 1. منشأ تصویری نقش شتر درون‌ترکیبی در قالیچه‌های تصویری چیست؟ 2. منشأ مفهومی و معناشناختی این نقش در قالیچه‌های تصویری کدام است؟ 3. ویژگی‌های شکل‌شناختی و فرمی این نقش در قالیچه‌های تصویری کدام است؟ روش تحقیق در این پژوهش، توصیفی-تحلیلی و تاریخی است و از روش مطالعهٔ تطبیقی و تجزیه و تحلیل فرمی برای تحلیل داده‌ها استفاده شده است. اطّلاعات به صورت کتابخانه‌ای و اینترنتی گردآوری شده است. در این پژوهش با استفاده از آنالیز خطی به تحلیل فرمی نقش شتر درون‌ترکیبی در قالیچه‌ها و بررسی قراردادهای بصری تکرارشونده در آنها پرداخته شد. سپس، قالیچه‌های دارای این نقش علاوه بر یکدیگر، با نمونه‌هایی از هنرهای چاپ سنگی ایران و نقاشی‌های ایران و هند مورد تطبیق و تحلیل قرار گرفتند. نتایج نشان می‌دهد منشأ شکلی این نقش به صورت غیرمستقیم از نقاشی‌های ایرانی و هندی و به صورت مستقیم از چاپ سنگی‌های دورهٔ قاجار تأثیر گرفته‌ است. منشأ مفهومی این نقش نیز متأثّر از داستان لیلی و مجنون نظامی گنجوی، معراج پیامبر (ص) و همچنین حکایتی از گلستان سعدی و افسانهٔ درخت سخن‌گو است. از لحاظ شکل‌شناختی، اجزای تشکیل‌دهندهٔ پیکره‌های شتر عبارت‌اند از: 1. حیوانات؛ 2. انسان‌ها؛ 3. موجودات ترکیبی-خیالی؛ 4. اشیا. در این میان، گونه‌های مختلف حیوانی بیشترین عنصر تشکیل‌دهندهٔ پیکره‌ها هستند.