فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

یکی از شیوه‌های تحلیل ساختاری داستان، روش ریخت‌شناسی ولادیمیر پراپ است که بر پایۀ کنش شخصیّت‌ها بنا شده است. در این مقاله که به شیوۀ توصیفی و تحلیلی نگاشته شده است، مطابق نظریۀ پراپ به تحلیل ریخت‌شناسی و ساختاری منظومۀ جمال و جلال اثر محمد نزل‌آبادی که یکی از آثار مهم و ناشناختۀ قرن نهم هجری است، پرداخته شده است. منظومۀ جمال و جلال، ورای ظاهر عاشقانه و روایی خود، سرشار از بن‌مایه‌های عامیانه، عیّاری، رمزی و عرفانی است که در میان منظومه‌های عاشقانۀ ادبیّات فارسی، ساختار متمایز و بی‌نظیری دارد. در بررسی و تحلیل ساختاری منظومه، مشخص شد که ساختار داستان به جهت کارکرد و شخصیّت، با الگوی پراپ تا حدودی مطابقت دارد؛ هر چند که در حرکت‌های نه‌گانۀ داستان، به سبب ساختار خاص قصّه، با عدم توالی و حذف و اضافۀ برخی از خویش‌کاری‌ها روبه‌رو هستیم. از میان شخصیّت‌های هفت‌گانۀ پراپ، برخی شخصیّت‌ها، به سبب شباهت کارکرد و به اقتضای داستان، با هم ادغام و یا حذف شده‌اند که آنان را می‌توان در چهار دستۀ قهرمان، شاهزاده‌خانم، یاریگر و شریر طبقه‌بندی کرد. برخی از این شخصیّت‌ها در بخش‌هایی از قصّه، خواه یا ناخواه در محدودۀ کارکرد شخصیّت دیگری وارد و باعث هم‌پوشانی می‌شوند.