تحلیل گفتمان رمان جای خالی سلوچ بر اساس مربع ایدئولوژیک وندایک
نویسندگان
1 دانشیار زبان و ادبیات فارسی، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و زبانهای خارجی، دانشگاه کاشان، کاشان، اصفهان، ایران.
2 دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و زبانهای خارجی، دانشگاه کاشان، کاشان، اصفهان، ایران
doi
10.22126/rp.2022.6712.1382چکیده
رمان جای خالی سلوچ از آثار برجستۀ محمود دولتآبادی است و نویسنده در آن مشکلات جامعۀ روستایی عصر پهلوی را با بیانی شیوا به تصویر میکشد. وی با استفاده از بیان انتقادی خود بهصورت تقابلی صفات منفی «دیگران» (طبقات حاکمان و زمینداران) و ویژگیهای مثبت «ما» (مردمان فقیر) را برجسته کرده، صفات منفی «ما» و ویژگیهای مثبت «دیگران» را کم اهمیت جلوه داده است و این چهار رکن از محورهای اساسی نظریۀ وندایک است.هدف این پژوهش، تحلیل دیدگاههای اجتماعی- سیاسی دولتآبادی بر مبنای یک پایگاه نظری به منظور شناخت بیشتر و مصداقی آنهاست؛ ضمن اینکه به شیوهها و شگردهای بیانی نویسنده نیز اشاره میشود. روش این پژوهش توصیفی- تحلیلی و کیفی است و گردآوری دادههای آن با استفاده از شیوۀ کتابخانهای انجام گرفته است.ازجمله نتایج پژوهش حاضر این است که دولتآبادی با بیانی انتقادی به دنبال اصلاح جامعهای است که در آن مردم مظلوم در مقابل تجددگرایان شکست خوردهاند. وی با بیان ویژگیهای مثبت و منفی ما و دیگران انتقادات خود را نسبت به جامعۀ ستمزدۀ عصر خود بیان میکند و از هنجارگریزی واژگانی، نحوی و نیز شگردهای بلاغی بهره جسته است. در این مقاله از ویژگیهای منفی دیگران چون نیرنگبازی و حیلهگری، دزدی، خودخواهی، شهوتطلبی، نزولخواری و غیره و از صفات مثبت «خود» چون شجاعت، بیآزاری، تلاشگری، وفاداری، غیرتداشتن، مستقلبودن، عزتمندی و غیره سخن گفته میشود. اصولاً نویسنده به ویژگیهای مثبت دیگران و صفات منفی ما کمتر اشاره میکند با این حال صفاتی مانند: زیرکی، خردمندی، عاقبتاندیشی، دلسوزی، دینداری (برای دیگران) و بیمسئولیتی، خودخواهی، زورگویی، بیادبی و گستاخی و... (برای ما) را میتوان از لابهلای داستان استخراج کرد.
