سوژگی و گفتمان هژمونیک در رمان شکارچی کوسه کر
نویسندگان
1 پژوهشگر پسادکتری، دانشکده ادببیات و علوم انسانی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.
2 استاد زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.
doi
10.22126/rp.2022.7581.1540چکیده
بررسی درهمتنیدگی سوژگی و گفتمان، شناخت جنبههای مختلف روابط قدرتی که منجر به ساختن این گفتمانها و محدودکردن سوژگی و عاملیت میشوند، از ضرورتهای زندگی در عصر حاضر است؛ بهویژه برای نوجوانان که در ابتدای تعاملهای اجتماعی قرار دارند و شبکهای از روابط قدرت و گفتمان، در برساخت سوژگی آنها نقش دارد. در این میان، جنسیت از مسائلی است که نقشی تعیینکننده در ساخت سوژگی فرد دارد و شبکهای گفتمانی شکل میدهد. این پژوهش بهدنبال پاسخ به این پرسش برآمده است که در بررسی سوژگی نوجوان، عاملیت سوژه، در معنای آزادبودن از شبکههای گفتمانی است یا خیر؟ به این معنا که گفتمانها (ازجمله گفتمان جنسیت) نقشی انکارناپذیر در برساخت سوژگی نوجوانان دارند و در بسیاری مواقع، سوژگی خارج از شبکۀ گفتمانی تعریفناپذیر است. برای این منظور، از دیدگاه فوکو دربارۀ سوژۀ اجتماعی و گفتمانی بهره گرفتهایم که سوژگی فرد را برآمده از روابط قدرت و فرایندهای گفتمانی بررسی کردهاست. این پژوهش از نوع پژوهشهای توصیفیتحلیلی است که در آن از روش نشانهشناسی اجتماعی بهره بردهایم. نشانهها در دو بافت متنی (نشانههای زبانی و زیباییشناختی) و بافت اجتماعی (کنشهای گفتاری، ارتباطیرفتاری و بدن) بررسی شدهاند. یافتههای این پژوهش نشان میدهد که سوژۀ پسر در این رمان، باوجود داشتن کنش و عاملیت، در دل گفتمان سنت و جنسیت نقش ایفا میکند و میتوان آن را موضوع گفتمان مردانگی تلقی کرد. بهطورکلی میتوان گفت، سوژۀ این رمان، سوژهای گفتمانی است که آنچه دربارۀ او بهنظر سوژگی و عاملیت میآید، تنها نقشآفرینی در مقام ابژهای مردانه است. دنیای کار و اقتصاد، مسئولیتداشتن و مردانگی زودهنگام (ازدواج و پدرشدن)، همۀ فضاهایی است که سوژۀ پسر را از رها بودن دورۀ نوجوانی، به سوژهای گفتمانیشده و غرقشده در دنیای بزرگسالی کشاندهاند.
