گونهشناسی و تحلیل تزیینات حجاری مسجد جامع عتیق اصفهان با تأکید بر آثار دوره صفویه و قاجار
نویسندگان
1 دانشجوی دکترای باستان شناسی، دانشگاه تهران
2 دانشکده هنر بیرجند
3 دانشجوی دکتری باستان شناسی اسلامی، دانشگاه تهران
4 کارشناسی ارشد باستان شناسی، دانشگاه هنر اصفهان
doi
10.22070/negareh.2019.955چکیده
استفاده از تکنیک حجاری یکی از شیوههای متداول تزیینات معماری در بناهای دوره اسلامی است که نمونههای پرشماری از آنها در مساجد شهر اصفهان مشاهده میشودکه بررسی، مطالعه و مقایسه هر یک ازآنها میتواند بازشناسی هویت فرهنگیشان را در پی داشته باشد. هدف اصلی پژوهش حاضر، شناسایی، طبقهبندی و تحلیل تزیینات حجاری بر اساس نوع نقوش در بنای مسجد عتیق اصفهان است و در پی پاسخگویی به سوالات زیر است: 1- تزیینات حجاری مسجد عتیق اصفهان به لحاظ نقوش و مضامین شامل چه مواردی است و چه ویژگیهایی دارند؟ 2- چه تفاوتها و شباهتهایی به لحاظ نقوش بین تزیینات حجاری بنا در دوره صفویه و قاجار وجود دارد؟ این پژوهش با روش توصیفی – تحلیلی بر مبنای بررسیهای میدانی و مطالعات کتابخانهی و تجزیه و تحلیل کیفی انجام گرفته است. یافتههای تحقیق نشان میدهد تزیینات حجاری مسجد عتیق از نظر تکنیک، به سه گونه برهشته، برجسته و حکاکی منفی و از نظر کارکرد به کتیبه، سنگاب، محراب، تزیینات گلدانی، ستون و نیم ستون ها، پنجرههای سنگی و کلهقندیها تقسیم میشود. بر این اساس، نقوش متنوعی که در حجاریها به چشم میخورد به ترتیب فراوانی در گونههای هندسی (قابندیها، گلدانیها، مقرنس، پیچ تزیینی، گره و دیگر نقوش هندسی) ، خط نگاری (نستعلیق، ثلث و کوفی) و نقوش گیاهی (انتزاعی) دستهبندی میشود. غنای تزیینات حجاری بنای مسجد عتیق در دوره صفوی و قاجار دارای اشتراکاتی بوده است، اما کاربرد خط ثلث و نقوش گیاهیِ انتزاعی در حجاری دوره صفوی بیشتر و در مقابل خط نستعلیق و تلفیق نقوش گیاهی انتزاعی و طبیعتگرا در تزینات حجاری بنا در دوره قاجار بیشتر دیده میشود. این نقوش در موارد بسیاری تاریخ مشخصی را به همراه ندارد، اما موارد رقمدار به دوره صفویه و قاجار تعلق دارد.پراکندگی زمانی این آثار به گونهای است که نمونه تاریخ داری از قبل و یا بین این دو دوره مشاهده نمیشود.
