مطالعۀ سیر تحولات فناوری ”ترصیع“ در دورههای میانی و متأخرِ تاریخ فلزکاری ایرانیاسلامی
نویسندگان
1 استادیارِ گروه هنر؛ دانشکدۀ عمران، معماری و هنر؛ دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات
doi
10.22070/negareh.2019.960چکیده
فن ”ترصیع“ یکی از محبوبترین و پرکاربردترین فنون تزیینی فلزکاری ایرانیاسلامی در سدههای میانی و متأخر آن است. کاربرد این فن، همراه با اسامی و اصطلاحات مربوط به آن، طی دورههای مختلف تاریخ این هنر دستخوش تغییر و تحولات متعددی شده است. هدف این مقاله، ضمن معرفی و تعریف تخصصی فن ترصیع در فلزکاری ایرانی اسلامی، ترسیم تصویری واضحتر و مشخصتر از تحولات تاریخی این فن در سدههای میانی و متأخر دورۀ اسلامی است. درکنار این، نوشتار کنونی قصد دارد عوامل تأثیرگذار در شکلگیری و بروز این تحولات را نیز بررسی و تحلیل کند. بدینترتیب، سؤالات پژوهش کنونی عبارتاند از: در فلزکاریِ سدههای میانی و متأخر ایرانیاسلامی، فناوری ترصیع چه تحولاتی را پشت سر گذاشته است؟ چه عواملی در بروز این تحولات نقش داشته است؟ بهمنظور یافتن پاسخی برای این سؤالات، در اینجا، پس از گردآوری مطالب و دادههای مورد نیاز بهروش کتابخانهای، از روش توصیفیتحلیلی برای رسیدن به اهداف تحقیق استفاده شده است. نتایج این بررسی نشان میدهد که فن ترصیع طی یک قرن، از اوایل سدۀ ششم تا اوایل سدۀ هفتم هجری، از سادگی و خامی به پیچیدگی و ظرافت قابل ملاحظهای رسیده است. اما بعد از گذشت حدود یک سده، و در میانههای سدۀ هشتم هجری، کاربرد این فن دوباره به سادگی گرایش پیدا کرده است. عوامل گوناگونی در ظهور و بروز این فن دخیل بودهاند. بهنظر میرسد تقاضای اقشار توانگر جامعه مبنیبر استفاده از فلزات قیمتی، ولو به اندازۀ کم، در بدنۀ آثار نهچندان قیمتی در بهکارگیری نوع ساده و اولیۀ این فن نقش مؤثری ایفا کرده باشد. اما در شکوفایی گونۀ پیچیده و ظریف این فن راهیابی نقوش انسانی و حیوانی در تزیینات بدنۀ آثار فلزی عاملی اساسی بهشمار میرود. همچنین، شکوفایی کتابآرایی در دورۀ ایلخانی از یک طرف و کاهش کاربرد برنجینهها و مفرغینهها، از طرف دیگر، موجب گرایش هرچه بیشتر به سادگی در کاربرد این فن پرطرفدار در سدههای بعدی شده است.
