فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

زمان حرکت کوه‌ها در آیه 88 سوره نمل، از دیرباز میان مفسّران متقدم و متأخر محل نزاع بوده است. در این میان، رویکردهای فلسفی بر این چالش افزوده است. ضرورت دارد که زمان حرکت کوه‌ها درست تشخیص داده شود وگرنه سبب اشتباه در فهم صحیح آیه و نادیده گرفتن یکی از ابعاد اعجاز علمی آیه یاد شده، می‌شود. این پژوهش، با روش توصیفی ـ تحلیلی و با تطبیق و مقایسه دیدگاه‌های مفسران و با تکیه بر سیاق آیات قریب و بعید بر آن است تا به این پرسش پاسخ دهد که حرکت کوه‌ها در آیه 88 سوره نمل، چه زمانی رخ می‌دهد؟ همچنین نظریه حرکت جوهری ملاصدرا درباره زمان حرکت کوه‌ها تا چه اندازه با قواعد تفسیری و به‌ویژه سیاق آیات، قابل اثبات است؟ نتایج نشان می‌دهد که ملاصدرا در شاخص‌ترین تفسیر فلسفی خود پس از تبیین حرکت جوهری به حرکت تکوینی- ذاتی، حرکت کوه‌ها در آیه 88 سوره نمل را مربوط به قیامت دانسته و ضمن توضیح آن، کوه‌ها را مانند ابرها، در جریان و سیلان و ذوب شدنی دانسته که حس را به اشتباه می‌اندازد. با دقت‌نظر در دیدگاه ملاصدرا در می‌یابیم که اگر وی، حرکت ذاتی جوهری را زیرمجموعه حرکت تکوینی موجودات در نظر گرفته باشد، حرکت کوه‌ها نیز حرکتی تکوینی است و می‌توان حرکت جوهری در آیه را در محدوده دنیا قابل پذیرش دانست. هرچند، ملاصدرا زمان آیه را مربوط به قیامت و درباره ادامه مسیر تکاملی موجوداتی همچون کوه‌ها را در نشئه آخرت فرض کرده است، با این حال، با حل مشکل سیاق آیات سوره نمل، حرکت جوهری نیز در محدوده حیات دنیا قابل پذیرش است. همچنین ‌با توجه به قاعده صحیح تفسیری، حرکت کوه‌ها در دنیا به منزله نشانه‌های الهی، جهت ایمان آوردن و تسلیم شدن اهل کتاب و  مؤمنان بازگو شده است.