فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

یکی ­از درونمایه­های شعر فارسی، که با شعر ستایشی پیوند دیرینه­ای دارد، حاجت­خواستن و رفع نیاز است که شاعران، آن را به شکل آرایه­ای ادبی درآورده­ و به چگونگی بیان آن بسیار اندیشیده­اند. بلاغیان نیز از دیرباز به این مضمون، توجّه و با تعیین اصولی برای بیان آن تلاش کرده­اند تا به شاعران در این زمینه، یاری برسانند؛ چنانکه این­آرایه، نزد علمای بلاغت به حسن­ طلب، ادب سؤال، براعت طلب و خوش­خواهشی معروف شده است. از سویی، برخی از علمای بلاغت در کنار حسن­ طلب به آرایة دیگری به نام حسن­ اعتذار قائل شده­ و با تعاریف و برشمردن ویژگیهایی، این دو را از هم جدا کرده­اند. در این مقاله، ضمن بررسی و تحلیل تعاریف حسن­ طلب و حسن ­اعتذار در آثار بلاغی و اشعار عربی و فارسی و نقد آنها بر پایة نمونه­های سروده­های شاعران، این امر اثبات می­شود که حسن ­اعتذار را به دلایل نوع ارتباط مادی و معنوی شاعر با ممدوح، شامل اعتذار برای عفو و بخشایش، عذر از عدم ­خدمت­، اعتذار از نپذیرفتن عطا، عذر از اطناب سخن و طلب نوازش، اعتذار از ردّ درخواست دیدار، عذر از کوتاهی زبان شعر و اعتذار از خطا و گناه ناکرده، نباید آرایه­ای جدا از حسن­ طلب دانست؛ لذا جداکردن این دو آرایه بر اساس نوع طلب و خواسته، مبنای علمی دقیقی نمی­تواند داشته باشد.