فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

انقلاب مشروطه و رویدادهای پیش از آن و نیز پیامدهایش دست‌مایۀ آثار ادبی فراوانی بوده ‌است. رمان معاصر فارسی نیز از این تأثیرپذیری، بی‏بهره نمانده و رمان‏نویسان به فراخور دانش و ذوق و دیدگاه خویش، بدان پرداخته‏اند. در این پژوهش از میان رمان‏های تاریخی فارسی، رمان‏هایی مدنظر ماست که رخدادهای مشروطه و به‌طور مشخص واقعۀ به توپ بستن مجلس را بستر اصلی داستان قرار داده‏اند. هدف از نگارش این مقاله، بررسی بازنمایی رویدادهای مشروطه در سه رمان خندۀ خورشید اشک ماه، تالار آیینه و بی‏کتابی از منظر رویکرد تاریخ جایگزین است. یافته‏های مقاله نشان می‏دهد که نویسندگان آثار یادشده، برای نوشتن رمان از رویکردی تازه به نام «تاریخ جایگزین» استفاده کرده‏اند. در این رویکرد، نویسنده مسیر تاریخ واقعی را از نقطه‏ای مهم به سوی آنچه در ذهن خود از تاریخ انتظار داشته، سوق می‏دهد. نویسندگان در سه رمان نام‌برده، یکی از رویدادهای مشروطه را به‌عنوان بزنگاه تاریخی در نظر گرفته، اما در ادامه، ماجراهایی متفاوت، دربارۀ آن بزنگاه و پیامدهای آن در داستان آورده‏اند که از آن به تاریخ جایگزین تعبیر می‏شود. در دو رمان خندۀ خورشید، اشک ماه و بی‏کتابی رویداد به توپ بستن مجلس به‌عنوان نقطۀ عطف انتخاب شده و در رمان تالار آیینه اعتراضات روز نوزدهم تیرماه و به شهادت رسیدن سیدعبدالحمید اولین شهید مشروطه نقطۀ عطف است و پیامد آن در به توپ بستن مجلس، سرنوشت شخصیت اصلی رمان را دگرگون می‏کند. به‌نظر می‏رسد ازجمله مهم‏ترین اهداف نویسندگان از گزینش این رویکرد آن است که از یک سو به توصیف و یادآوری پیامدهای رخدادهای مشروطه و تأثیر آن بر زندگی مردم عادی بپردازند و از سوی دیگر توجه مخاطب را به حقایق این دوره از تاریخ معاصر جلب کنند و با انتقاد از حافظۀ تاریخی انسان معاصر ایرانی و تأکید بر بازخوانی تجربه‏های تاریخی، به مسیر آرمان‏خواهی و اندیشگانی جامعه شکل دهند.