فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

نهج‌البلاغه به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین متون ادبی و معرفتی اسلامی، گنجینه‌ای از واژگان با لایه‌های معنایی عمیق است. این پژوهش با هدف بررسی کاربردهای معنایی و ابعاد مفهومی واژه «احساس» و مشتقات ریشه «ح-س-س» (مانند حِسّ، حَسّاً، تحسّ، حواسّ، حسیس و حسیّاً و...) در دوازده موضع مختلفِ نهج‌البلاغه سامان یافته است. مسئله اصلی پژوهش، تبیین تنوع کاربردی این ریشه در سیاق‌های توحیدی، شناختی، اجتماعی، عرفانی و بلاغی است که نشان‌دهنده ژرفای اندیشه امام علی(ع) در بهره‌گیری از ظرفیت‌های زبانی برای انتقال مفاهیم الهی و انسانی می‌باشد. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی (تحلیل محتوا) است و داده‌ها از متن نهج‌البلاغه استخراج شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که ریشه «ح-س-س» در نهج‌البلاغه، فراتر از معنای لغوی (احاطه، ادراک حسی و نفوذ)، ابعاد گسترده‌ای همچون احاطه علمی الهی (خطبه ۹۱)، نفی ادراک حسی ذات خداوند (خطبه‌های ۱۸۲ و ۱۸۶)، توصیف شجاعت درونی (خطبه ۱۲۳)، نکوهش دنیاطلبی (نامه ۴۵) و بشارت امنیت اخروی (خطبه ۱۸۳) را پوشش می‌دهد. تحلیل‌های چندبعدی (لغوی-سیاقی، شناختی، کلامی، عرفانی و بلاغی) آشکار می‌سازد که این واژه در کلام علوی، ابزاری برای تأکید بر تنزیه الهی، محدودیت ادراک بشری و دعوت به تأمل در آیات آفاقی و انفسی است. پیشینه پژوهش نشان‌دهنده نبود مطالعه جامع مشابهی است و این تحقیق، بخشی از معارف غیرمکشوف نهج‌البلاغه را روشن می‌سازد. همچنین نتایج بر ضرورت مطالعات واژه‌محور در متون دینی برای فهم دقیق‌تر آموزه‌های توحیدی تأکید دارد.