تعیین ظرفیت مهاجرپذیری شهرستانهای استان گیلان با رویکرد پایداری خدمات اکوسیستم
نویسندگان
1 گروه مهندسی سوانح، آموزش و سیستمهای محیط زیست، دانشکده محیط زیست، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 پردیس کیش دانشگاه تهران، کیش، ایران
3 گروه برنامهریزی و مدیریت محیط زیست و HSE، دانشکده محیط زیست، دانشگاه تهران، تهران، ایران
doi
10.48308/esrj.2025.238156.1244چکیده
مقدمه درحالیکه حیات بشر وابستگی زیادی به اکوسیستمها دارد، انسان طی دهههای اخیر بیش از هر دورهای با تغییر پوشش و کاربری اراضی باعث کاهش کیفیت خدمات اکوسیستم شده است که میتواند تأثیرات مخرب و جبرانناپذیری را بر شرایط محلی و جهانی محیطزیست وارد آورد. تبدیل شدن استان گیلان طی سالهای ۱۳۷۵ تا ۱۳۸۵ از یک استان مهاجرفرست به استان مهاجرپذیر و گسترش عوامل شکلگیری مهاجرت در مناطق مختلف کشور به دلایل مختلف از جمله تغییرات اقلیمی و کاهش منابع آبی، میتواند شدت مهاجرت به استان گیلان را افزایش دهد و تأثیرات زیادی بر تغییرات پوشش اراضی استان ایجاد نماید که منجر به کاهش پوشش جنگلی، ایجاد فشار بر اکوسیستمها و همچنین کاهش خدمات اکوسیستم میگردد. در این مطالعه که در محدوده استان گیلان انجام شده است با تعیین ظرفیت مهاجرپذیری هر شهرستان، وضعیت موجود مهاجرپذیری شهرستانها در مقایسه با ضریب به دست آمده مورد ارزیابی قرار میگیرد. مواد و روشها بهمنظور بررسی تغییرات پوشش اراضی استان با استفاده از تصاویر ماهوارهای لندست ۵ و ۹ در سالهای سرشماری رسمی جمعیتی سالهای ۱۳۷۵، ۱۳۸۵ و ۱۳۹۵ و در سال ۱۴۰۲، پوشش اراضی و تغییرات آن مورد بررسی قرار گرفت. همچنین از روش کتابخانهای و مصاحبه نیمهساختار یافته برای استخراج معیارها استفاده گردید و سپس ضریب مهاجرپذیری هر شهرستان از شش معیار تعیین شده با استفاده از تحلیل فرایند سلسله مراتبی به دست آمد. نتایج و بحث نتایج بررسی تصاویر ماهوارهای طی سالهای ۱۳۷۵ تا ۱۴۰۲ نشان میدهد که پوشش انسانساخت با ۲۵۶۱۴ هکتار افزایش، رشدی معادل ۹۹ درصد داشته است. همچنین در طی این سالها، ۱۰۷۰۶۹ هکتار از پوشش جنگلی که مهمترین پوشش استان از نظر وسعت و از نظر ارائه خدمات اکوسیستم میباشد، کاسته شده است که این میزان کاهش، معادل ۷۴/۷ درصد از مساحت استان گیلان میباشد. در طی این ۳۷ سال، ۴۰۹۹۰۲ نفر بر جمعیت استان اضافه گردیده و ۳۸۵۰۶۹ نفر مهاجر از سال ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۵، وارد استان گیلان شده است. همبستگی ۹۹/۰- میان نرخ رشد جمعیت استان با نرخ کاهش پوشش جنگلی نشان دهنده همبستگی بالای تغییرات جمعیتی و تغییرات پوشش جنگلی و تأثیرگذاری مستقیم و غیرمستقیم جمعیت بر روی پوشش جنگلی است. در راستای برنامهریزی جمعیتی- مهاجرتی مبتنی بر پایداری خدمات اکوسیستم و ظرفیت اکولوژیکی منطقه، پنج معیار اکولوژیکی در مقیاس شهرستان، از سند آمایش سرزمین استان گیلان (۱۳۹۶) انتخاب گردید. همچنین براساس مطالعات رانچی و اعمال محدودیت بر تغییر پوشش جنگلی برای پایداری خدمات اکوسیستم، مناطق کوهپایهای و کوهستانی که بیش از ۹۵ درصد پوشش جنگلی استان را در خود جای داده است، از برنامهریزی توسعه سکونتگاهی خارج گردید و بر این اساس نسبت مساحت جلگه هر شهرستان به مساحت جلگه استان بهعنوان معیار ششم تعیین گردید. با مشخص شدن معیارهای متناسب با ظرفیت اکولوژیکی و خدمات اکوسیستم استان گیلان، با استفاده از روش تحلیل فرایند سلسله مراتبی، برای هر شهرستان ضریب مهاجرپذیری به دست آمد. مقایسه ضرایب به دست آمده با وضعیت مهاجرپذیری شهرستانها نشان داد که بیشترین اختلاف و فشار اکولوژیکی در شهرستان رشت میباشد. این شهرستان ۷۶/۳۶ درصد از مهاجرین را از سال ۱۳۸۵ تا سال ۱۳۹۵جذب نموده است. ضریب به دست آمده در این مطالعه برای رشت ۱۶ درصد است که نشان میدهد ۷۶/۲۰ درصد بیشتر از میزان به دست آمده، مهاجر وارد این شهرستان شده است. درمقابل شهرستان بندرانزلی بیشترین اختلاف مثبت و بهترین وضعیت مهاجرپذیری را از نظر فشار کمتر بر ظرفیت اکولوژیکی دارا میباشد و با ضریب مهاجرپذیری ۵/۱۲ درصد، تنها ۳۴/۶ درصد از مهاجران استان طی سالهای ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۵ به این شهرستان وارد شدهاند. نتیجهگیری از سال ۱۳۸۵ مهاجران وارد شده به استان گیلان نقش مهمی در افزایش جمعیت استان داشتهاند. گسترش زمینههای افزایش مهاجرت به گیلان در طی سالهای پیشرو و تأثیرگذاری تغییرات جمعیتی بر پوشش اراضی و بر پوشش جنگلی که تأثیرات مخربی بر خدمات اکوسیستم ایجاد مینماید، ضرورت برنامهریزی جمعیتی- مهاجرتی را بر مبنای محدودیتهای اکولوژیکی و آسیبهای خدمات اکوسیستم مشخص میسازد. با تعیین ضریب مهاجرپذیری هر شهرستان، اختلاف وضع موجود در میزان مهاجر وارد شده به هر شهرستان با ضریب به دست آمده، میزان فشار اکولوژیکی را در هر شهرستان در مقایسه با خود و سایر شهرستان ها مشخص میسازد. در شهرستانهایی مانند رشت که فشار اکولوژیکی بیشتری را متحمل میشوند، اتخاذ سیاستهای کنترل و مدیریت میزان مهاجر ورودی در سالهای پیشرو و بهبود شاخصهای اکولوژیکی استفاده شده در ضریب مهاجرپذیری، برای جلوگیری از آسیبهای محیطزیستی بیشتر و جلوگیری از کاهش ظرفیت برد اکولوژیکی پیشنهاد میگردد. از سوی دیگر بهبود شاخصهای تعیین ضریب مهاجرپذیری متناسب با میزان مهاجر وارد شده برای شهرستانهایی مانند بندرانزلی که میزان مهاجر وارد شده کمتری نسبت به ضریب به دست آمده دارند، میتواند منجر به پایداری اکولوژیکی و پایداری خدمات اکوسیستم گردد.
