فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه کلان‌شهر تهران، پایتخت سیاسی ایران، با جمعیتی بالغ بر 8 میلیون نفر و تراکم جمعیتی 12,200 نفر در هر کیلومتر مربع، در مساحتی حدود 751 کیلومتر مربع و در دامنه‌ی ارتفاعی 900 تا 1800 متر در کوهپایه‌ی جنوبی البرز واقع شده است. این تراکم بالای جمعیت، به همراه قرارگیری در معرض انواع بحران‌های محیط‌زیستی، مدیریت بحران در این شهر را به امری پیچیده و چالش‌برانگیز تبدیل کرده است. بحران‌هایی نظیر زمین‌لرزه، سیلاب، آتش‌سوزی، آلودگی آب و هوا و فرونشست زمین، آسیب‌پذیری محیطی شهر تهران را تشدید نموده و به تبع آن، تهدیدهای جدی را برای امنیت و آسایش شهروندان، به ویژه در مناطق آسیب‌پذیرتر مانند منطقه 5، ایجاد کرده است. با درک و شناخت دقیق ابعاد آسیب‌پذیری منطقه 5 تهران در برابر بحران‌های محیط‌زیستی، می‌توان راهکارهای مدیریتی موثرتری را برای کاهش آسیب‌پذیری و ریسک، و در مقابل، افزایش تاب‌آوری شهری تدوین نمود. بر همین اساس، هدف اصلی این مطالعه، ارزیابی سطح تاب‌آوری شهری منطقه 5 تهران در برابر بحران‌های محیط‌زیستی است. هدف دیگر این پژوهش، شناسایی محلات ضعیف و ناکارآمد در برابر این بحران‌ها است تا در مراحل بعدی، بتوان راهکارهای عملی و مبتنی بر شواهد را برای رفع این نقاط ضعف و بهبود وضعیت تاب‌آوری محلات ارائه نمود. این بررسی به درک بهتر از چالش‌های پیش رو کمک کرده و امکان برنامه‌ریزی هدفمند و تخصیص منابع بهینه را فراهم می‌سازد. مواد و روش­ها محدوده مورد مطالعه در این پژوهش، منطقه 5 شهرداری تهران است که به دلیل ویژگی‌های خاص خود، از جمله قرارگیری در معرض مخاطرات گوناگون محیط‌زیستی، به عنوان نمونه‌ای مناسب برای ارزیابی تاب‌آوری شهری انتخاب شده است. برای ارزیابی سطح تاب‌آوری شهری در برابر بحران‌های محیط‌زیستی شامل زمین‌لرزه، سیل، فرونشست‌ها و آتش‌سوزی، از روشی ترکیبی استفاده شده است. در این راستا، اطلاعات مورد نیاز از طریق مصاحبه با کارشناسان شهری و برنامه‌ریزان محیط‌زیست، مطالعات کتابخانه‌ای و بررسی اسناد و مدارک موجود، و همچنین مشاهدات میدانی جمع‌آوری و تهیه گردید. در این پژوهش، پارامترهایی که نشان‌دهنده سطح تاب‌آوری شهری هستند، به­منظور ارزیابی تاب­آوری محلات در منطقه 5 تهران در برابر بحران­های محیط زیستی، از معیارهای اجتماعی- اقتصادی، معیار کالبدی- ساختاری، معیار دسترسی­ها و معیار فیزیکی و با 37 زیرمعیار استفاده گردید. برای هر یک از زیرمعیارها، یک لایه اطلاعاتی مجزا در محیط نرم‌افزار ArcGIS تهیه شد. سپس، برای فازی کردن (تبدیل مقادیر به بازه بین صفر و یک) هر نقشه (زیرمعیار)، از عملگرهای فازی مناسب استفاده گردید. برای تعیین وزن و اهمیت هر یک از معیارها و زیرمعیارها، از روش تحلیل شبکه (ANP) استفاده شد که امکان در نظر گرفتن روابط متقابل بین معیارها را فراهم می‌سازد. لایه‌های هر معیار (زیرمعیارها) با استفاده از عملگرهای فازی بر روی هم قرار گرفته و تحلیل شدند. در نهایت، با استفاده از تکنیک تاپسیس (TOPSIS)، محلات منطقه 5 رتبه‌بندی شده و با استفاده از روش خوشه‌بندی کلاسیک، به گروه‌های مختلف از نظر سطح تاب‌آوری طبقه‌بندی شدند. نتایج و بحث نتایج این مطالعه نشان داد که معیار اجتماعی- اقتصادی با درجه عضویت فازی 45/0، مهم‌ترین عامل تعیین‌کننده در سطح تاب‌آوری شهری منطقه 5 تهران است. عواملی نظیر استحکام منازل مسکونی و وجود یا عدم وجود سکونتگاه‌های غیررسمی (زاغه‌نشینی)، دسترسی به مراکز خدماتی ضروری (مانند مراکز بهداشتی، درمانی و آموزشی)، قرارگیری محلات در معرض خطر آب‌گرفتگی و نوع کاربری اراضی، بیشترین تاثیر را بر سطح تاب‌آوری شهری منطقه 5 تهران در برابر بحران‌های محیط‌زیستی دارند. از منظر توزیع فضایی و جغرافیایی، محله‌های شاهین، جنت‌آباد شمالی و المهدی که در نیمه شمالی منطقه واقع شده‌اند، به دلیل استحکام بالای منازل، عدم وجود سکونتگاه‌های غیررسمی، فاصله مناسب از مسیل‌ها و منابع آلودگی، وجود فضای باز کافی و دسترسی بهینه به مراکز خدمات‌رسانی، بیشترین سطح تاب‌آوری شهری را دارا هستند. در مقابل، محله‌های اکباتان، بیمه و کن، کمترین سطح تاب‌آوری شهری را نشان می‌دهند. همچنین رگرسیون حداقل مربعات نشان داد که عملگر جمع جبری فازی SUM، بهترین عملکرد را در آشکارسازی تاب­آوری محلات در برابر بحران­های محیط­زیستی دارد. نتیجه­گیری محلات جنوبی منطقه 5 تهران شامل اکباتان، بیمه، کن، آپادانا و ارم، به دلیل عواملی نظیر تراکم بالای جمعیت و ساختمان‌ها، قدمت بالای ساختمان‌ها و وجود سکونتگاه‌های غیررسمی، آلودگی محیط‌زیستی و سایر عوامل اجتماعی- اقتصادی، فیزیکی، زیرساختی و دسترسی محدود به مراکز خدمات‌رسانی، از سطح تاب‌آوری پایین‌تری برخوردار هستند. این امر بدان معناست که در مواقع بروز بحران‌های محیط‌زیستی، این محلات بیشترین آسیب و خسارت را متحمل خواهند شد. بنابراین، این مطالعه با شناسایی دقیق نقاط ضعف و آسیب‌پذیری‌های محلات مختلف منطقه 5، اطلاعات ارزشمندی را در اختیار مدیران شهری و تصمیم‌گیرندگان قرار می‌دهد. با اتخاذ تدابیر مناسب و رفع این نواقص شهری، می‌توان به طور قابل توجهی سطح تاب‌آوری محلات را افزایش داده و آمادگی شهر را برای مقابله با بحران‌های محیط‌زیستی بهبود بخشید. این امر مستلزم سرمایه‌گذاری در بهسازی زیرساخت‌ها، نوسازی بافت‌های فرسوده، ارتقای سطح آگاهی و آمادگی شهروندان، و تقویت سیستم‌های مدیریت بحران است.