فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه سامانه‌های فشار شامل کم­فشارها و پرفشارها از مهمترین عوامل شکل­گیری گردش عمومی جو روی کره زمین هستند. این سامانه‌ها، گردش فصلی هوا و الگوی بادها را شکل می‌دهند و بسته به شرایط پهنه‌های آبی و خشکی که از روی آنها می‌وزند، نوع ذرات جابجا شونده بویژه ذرات شناور (در این پژوهش غبار) را تعیین می‌کنند. منطقه مورد مطالعه سرزمین پژوهش این تحقیق در رویکرد محیطی، کشور ایران را در جنوب باختری آسیا و با مساحت 1.65 میلیون کیلومتر مربع در برمی‌گیرد و با رویکرد همدید، پهنه‌ای را در عرض جغرافیایی از استوا تا 70 درجه شمالی و در طول جغرافیایی از 20 درجه باختری تا 100 درجه خاوری شامل است. مواد و روش­ها در پژوهش کنونی، کدهای ساعتی «06» به مفهوم کلی «افق دید بر حسب متر»، از مجموعه کدهای غبار برای 38 شهر از ایران طی نیم سده (1970 تا 2020) و مربوط به ساعت 15 به گاه محلی از سازمان هواشناسی کشور تهیه شد. در این تحقیق، روز غباری، روزی تعریف شد که دست کم دارای یک گزارش ساعتی از گرد و غبار باشد. گزینش ایستگاه‌های هواشناسی به شیوه‌ای انجام شد که سراسر ایران را فراگیرد. با چینش مقادیر افق دید در جداول روزانه و دستیابی به فراوانی ایستگاه‌های دارای ریزگرد (به شیوه کوته‌نوشت: اِدِر)، 612 نمودار از افت و خیزهای فراوانی ادرها (برای هر ماه یک نمودار) ترسیم شد و با کاربست دو شناسه «رخداد غبار بر اساس مسافت افق دید دست کم در 3 روز پیاپی» و «گزارش غبار دست کم در دو ایستگاه کنار هم»؛ جمعا 561 موج غبار شناسایی شد. از این رو هر موج غبار دارای سه عنصر آشکار، به ترتیب شامل یک دامنه افزایشی، یک روز اوج و سپس یک دامنه کاهشی از فراوانی ادرها بود. هدف از شیوه انتخاب پیوسته روزها برای بازیابی موج‌های غبار، آزمودن گمان تاثیر سامانه‌های فشار بر ترتیب و دوام عناصر یاد شده در قالب الگوهای جانمایی این سامانه‌ها بود. در بخش همدید، بارگیری نقشه‌های روزانه هوا در تراز 1000 هکتوپاسکال از پایگاه بازکاوی داده‌های جو و طراحی الگوهای جانمایی مراکز فشار اعم از کم فشار و پرفشار طی روزهای اوج غبار در دو نَهَنج زمانی انجام شد: بار نخست «به تفکیک دوره‌های گرم و سرد سال» و بار دوم «به تفکیک دو دوره 25 ساله». برای این کار، ماه‌های «ژوئن، جولای،  اوت و سپتامبر» نماینده دوره گرم سال و ماه‌های «دسامبر، ژانویه، فوریه، مارس» نماینده دوره سرد سال در نظر گرفته شد. نتایج و بحث نخستین نتایج نشان داد طی نیم سده اخیر از میان 38 شهر برگزیده ایران، سه شهر بندرعباس، بندر گناوه و دزفول با تفاوتی آشکار از دیگر شهرها؛ غباری­ترین شهرهای ایران بوده‌اند. همچنین مشخص شد از 561 موج غبار بازیابی شده در ایران، 189 موج در دوره گرم سال و 207 موج در دوره سرد سال رخ داده‌اند. روندیابی فراوانی موج‌های غبار گویای افزایش مخاطره ریزگرد طی نیم سده اخیر بویژه در دوره گرم سال است. در بخش همدید، نتایج گویای پیشروی مراکز پرفشار جنب‌حاره طی 25 سال اخیر به سمت شمال بویژه در دوره سرد سال بود. به گونه‌ای که کمربند بیابانی در این بخش از کره زمین، به پهنه‌ای حایل میان سامانه‌های عموما کم­فشار در جنوب و سامانه‌های عموما پرفشار در شمال تبدیل شده است. این شرایط با شدتی کمتر در دوره گرم سال هم دیده می‌شود. در پژوهش کنونی، این پهنه تهی شده از سامانه‌های فشار طی روزهای اوج توفان‌های دوره سرد سال که از بیابان‌های آفریقا تا بیابان‌های آسیا امتداد یافته است؛ «آفریا» یعنی پهنه‌ای غبارخیز و مشترک میان «آفریقا و آسیا» نامیده شد تا گویای راستای مداری آن روی سرزمین‌های بیابانی این دو خشکی شامل ساهارا در خشکی افریقا و بیابان‌های حجاز، ایران، توران، تاریم و گبی در خشکی آسیا باشد. بیابان‌های این پهنه؛ وزشگاه جریان‌های هوا یا بادهای بسامان از یاخته هدلی است. نتیجه­گیری مقایسه جابجایی‌های شمالسوی رخ داده در جانمای کانون‌های کم­فشار و پرفشار یاد شده؛ بویژه در گستره سه پهنه «بیابان افریقا»، «آب‌های مدیترانه جنوبی» و «حجاز»، گمان گسترش یاخته هدلی را مطرح می‌کند. چنانچه در آینده و با داده‌های کافی بتوان این گسترش را علاوه بر سه پهنه یاد شده، به سرزمین ایران هم تعمیم داد؛ می‌توان گفت از میان چشمه‌های غبار که از پیرامون، کشور ما را نشانه رفته‌اند، در آینده باید شاهد تقویت بیش از پیش چشمه توران (آسیای میانه) به سوی چاهه سیستان و بلوچستان در خاور و جنوب خاوری ایران و در نتیجه روزهایی تاریک‌تر از غبار باشیم. البته مرتبط با این هشدار، در الگوی همدید دوره گرم سال نیز به شکل محسوس، تقویت و جنوبی‌ترشدن پرفشارهای آسیای میانه مشاهده شد.