فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه امروز آمار سیل در شهرهایی از استان های تهران، مازندران، اصفهان، آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی و نیز قم نگران‌کننده است. در این میان، طبیعت خشک ایران مرکزی و بلندی دوره‌های بازگشت سیل‌های بزرگ در آن، دو عاملی هستند که سبب می‌شوند خطر این بلیه چندان جدی گرفته نشود. مواد و روش­ها بیشتر پژوهش‌هایی که با روش‌های آماری و همدید روی سیل در ایران انجام شده است، بر پایه داده‌های حجم آبی است که از ایستگاه‌های آبسنجی بر حسب پیشینه راه‌اندازی آنها، تهیه شده است. امروزه جای پژوهش‌های سیل که بازه آماری آنها دوره‌های تاریخی را هم دربرگیرد خالی است. از این رو ضرورت تحقیق کنونی برای بررسی سیلاب‌ها در شهر شلوغ و زیارتی قم توجیه می‌شود. برای انجام این مهم، داده‌های مقادیر روزانه حجم آب نزدیک‌ترین ایستگاه آبسنجی بالادست شهر قم (ایستگاه شادآباد) از سال 1327 تا سال 1400 خورشیدی تهیه شد. با محاسبه میانگین ماهانه و بلندمدت (73 ساله) حجم آب بر حسب متر مکعب بر ثانیه، سیلاب‌های رخداده مشخص شدند. سپس، بزرگ‌ترین سیلاب در هر سال، سیلاب نشاندار آن سال تعریف شد. آنگاه بر پایه اسناد تاریخی، سیلاب‌های دارای تاریخ رخداد مشخص در بازه سال 1327 به سمت گذشته یعنی تا سال 283 هجری خورشیدی (بازه ای 1043 ساله) استخراج شدند. با استفاده معیارهایی مانند مساحت دهانه پل و داغاب، مشخصات کیفی سیل­های تاریخی به مقادیر کمی حجم آب تبدیل شد. با هدف دستیابی به زمان تمرکز سیلاب­ها طی بازه مورد بررسی، آمار بارش روزانه یازده ایستگاه داده سنجی جوی درون و پیرامون حوضه آبریز قمرود تهیه شد. با تطبیق تاریخ اوج مربوط به جمع مقادیر روزانه هر بارش و تاریخ بده اوج سیلاب ناشی از آن؛ زمان تمرکز سیلاب‌های نشاندار بر حسب روز محاسبه شد. دستیابی به دو سری مقادیر حجم آب شامل سیل‌های بر پایه داده­های ایستگاهی و سیل‌های بر پایه داده‌های تاریخی، امکان طراحی و تحلیل رخدادنگار سیل‌های شهر قم را طی هزاره اخیر با واحد حجم یکسان و بر پایه سال وقوع فراهم کرد. نتایج و بحث نخستین نتایج گویای رخداد 66 مورد سیل نشاندار طی بازه آماری یک هزار و چهل و سه ساله بود. تفکیک فصلی و ماهانه سیل­ها نشان داد که بالاترین فراوانی فصلی سیل­ها مربوط به فصل بهار و بالاترین فراوانی ماهانه سیل­ها به ترتیب مربوط به فروردین و اردیبهشت است.  حجم سیلاب‌های شهر قم پس از آبگیری سد پانزده خرداد در سال 1374 آشکارا کاهش یافته است ولی متناسب با سرشت گرم و خشک آب و هوای حوضه آبریز قمرود، نسبت تغییرات سالانه حجم آب در دوره پس از آبگیری سد همچنان بالا مانده است. در این میان، حجم بالای سیلاب سال­های 1388 و 1398 به تنهایی، گویای وجود خطر فراگیری شهر قم توسط سیلاب با وجود این سد مخزنی است. این خطر طی دهه‌های آینده با پر شدن بی‌بازگشت مخزن سد از سنگ و گل و لای می‌تواند به طور جدی مانند دوره پیش از سال 1374 شود و با توجه به افزایش میزان بده رود با افزایش دوره بازگشت و سرشت خشک و نیمه‌خشک آب‌وهوای حوضه قمرود، سیل­های این رودخانه را می‌توان غافل‌گیرکننده دانست. نتیجه­گیری رودخانه‌های مناطق خشک و نیمه‌خشک ایران غافل‌گیرکننده هستند. این غافل‌گیری به لحاظ تغییرات حجم سیلاب است و با ساختن سدهای مخزنی تغییر می‌کند. پس از آبگیری سد پانزده خرداد، حجم سیلاب‎‌های ورودی به شهر قم در بستر قمرود، آشکارا کاهش یافت ولی عواملی از جمله ناپایداری زیرحوضه‌های بالادست سد سبب شده است در هر فصل بهار با رخ دادن سیلاب‎‌های مهیب و انتقال رسوبات به مخزن سد؛ شهر قم به سمت ناایمنی برود. این ناایمنی بر اساس آمار سیل و اسناد تاریخی در گذشته‌های دور، طی سال‌های پیش از 1374 برقرار بوده است و فضای روانی ساخت سد پانزده خرداد، مردم و دولت را در ده­های اخیر به سمت اشغال بیشتر بستر رود برده است. متاسفانه این اشغال با توجیهاتی مانند استفاده‌های موقت و چندمنظوره از بستر رود مانند آنچه که جلو حرم مطهر در بستر قمرود دیده می شود؛ انجام گرفته و می­گیرد.