فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمهشکل‌گیری و وقوع هر پدیده اقلیمی مستلزم شرایطی است که وقتی مجموع آن شرایط جوی و محیطی هم‌زمان رخ می‌دهد، امکان شکل‌گیری و وقوع آن پدیده فراهم می‌شود. بسته به نوع پدیده، پاره‌ای از این عناصر یا عوامل در جو شکل‌گرفته و پاره‌ای نیز در محیط فیزیکی زیر آن فراهم می‌شود. پدیده‌ای مانند توفان گردوخاک، به پدیده ترکیبی جوی - محیطی هست. در نتیجه، عوامل یا عناصر جوی به ‌تنهایی قادر به شکل‌گیری چنین پدیده‌ای نخواهند بود. در این پدیده مخاطره‌آمیز، شرایط محیطی نقش غیرقابل‌انکاری در تبدیل یک ناپایداری شدید به یک توفان گردوخاک دارد. وجود خاک‌هایی با گسستگی بالا و خشک، شرایط مستعدی را برای خیزش گردوخاک فراهم می‌کند. به همین دلیل بیابان‌های خشک، دشت‌های برهنه با خاک‌های نرم و دانه‌ریز همواره به‌عنوان چشمه‌های تولید گردوخاک، مستعد وقوع چنین پدیده‌ای هستند؛ بنابراین، بسترهای فیزیکی با این ویژگی، همواره به‌عنوان مکان‌های بالقوه برای وقوع پدیده گردوخاک باید مورد مطالعه و بررسی قرار بگیرند. آنچه به شرایط جوی مربوط می‌شود، ناپایداری‌ها شدید فاقد رطوبت یا با رطوبت اندک زمینه‌ساز توفان‌های گردوخاک هستند. این الگوی جوی در اقلیم‌های خشک و نیمه‌خشک امکان بروز و ظهور بیشتری دارند. امکان کنترل یا تغییر ساختار پدیده‌های جوی با فناوری فعلی بشر ممکن نیست. در نتیجه، بهترین شیوه برای کاهش اثرات و سازگاری با پدیده‌های مخربی همچون توفان‌های گردوخاک در یک منطقه جغرافیایی، در قدم اول شناسایی منشأ و مسیر عبور توفان‌های گردوخاک است.مواد و روش­هامنطقه مطالعاتی انتخابی برای این تحقیق جنوب غرب ایران است. منطقه‌ای که پدیده گردوخاک در دهه‌های اخیر، هم از لحاظ فراوانی وقوع و هم از لحاظ شدت، روندی افزایشی داشته است. با توجه ‌به مشابهت ویژگی‌های توپوگرافیکی مشابه بخش شرقی استان خوزستان با استان‌های کهگیلویه و بویراحمد و چهارمحال‌ و بختیاری و همچنین ساختار مشابه سامانه‌های اقلیمی که این منطقه را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد، منطقه مطالعاتی سه استان فوق انتخاب گردیده است. در گام اول تحقیق تمام ایستگاه‌های سینوپتیک منطقه مطالعاتی که دارای آمار کامل ۳۳ ساله (1986-2019) بوده‌اند شناسایی و استخراج گردید. در گام دوم با استفاده از داده‌های (تعداد گزارش‌ها پدیده غبار (nhz)، تعداد گزارش‌ها همراه با پدیده گردوخاک (ndu)، تعداد گزارش‌ها همراه با پدیده طوفان شن و گردوخاک (nbdu)، سرعت باد و دید افقی کمتر از 1000 متر و کدهای (۰۶.۰۷، ۰۸.۰۹، ۳۰.۳۱، ۳۲.۳۳، ۳۴.۳۵، ۹۸) روزهای همراه با گردوخاک از داده‌های سازمان هواشناسی استخراج گردید. در گام بعد، با استفاده از سایت https://www.ready.noaa.gov/HYSPLIT با روش (Backward) از سامانه داده‌های GDAS با گام 5/0 درجه منشأ طوفان‌های گردوخاک جنوب غرب ایران ترسیم گردید. این داده‌ها از سال 2007 موجود است. لذا برای تمام گزارش‌های گردوخاک با مشخصات فوق از هر یک از ایستگاه‌های نمونه منشأ یابی توفان صورت گرفته است.نتایج و بحثبررسی آماری گزارش‌های گردوخاک از ایستگاه‌های انتخابی نشان داد که در دوره آماری ۳۳ ساله 3027 مورد توفان گردوخاک از مجموع ایستگاه‌های انتخابی گزارش ‌شده است. از لحاظ پراکنش ماهانه، ماه‌های ژانویه، فوریه و دسامبر به ترتیب بالاترین تعداد توفان گردوخاک گزارش‌ شده است. از لحاظ توزیع فصلی نیز بیشترین تعداد گزارش گردوخاک به ترتیب از فصول زمستان (1153 مورد 1/38 درصد) و بهار (711 مورد 5/23 درصد) بوده است. بالاترین تعداد توفان گردوخاک از دو سال خشک 2008 (225 مورد) و 2009 (243 مورد) گزارش ‌شده است. از لحاظ ایستگاهی، بالاترین تعداد توفان گردوخاک از ایستگاه‌های اهواز و آبادان گزارش ‌شده است. براساس مسیریابی‌های انجام ‌شده در این تحقیق، توفان‌های گردوخاک ورودی، از شش منطقه زیر بوده است:کشور عراق (از چهار بخش)، کشورهای شرق دریای مدیترانه، عربستان، مرکز و شمال شرق آفریقا، منابع دوردست شرق اروپا و منابع محلی در درون منطقه مطالعاتی.منشأ 93/25 درصد توفان‌های گردوخاک ورودی به منطقه، از منابع مرکز کشور عراق و منشأ حدود 20 درصد توفان‌های گردوخاک از کشورهای حاشیه شرقی دریای مدیترانه و 16 درصد توفان‌های گردوخاک نیز از منابع داخلی استان خوزستان بوده‌اند. منشأ توفان‌های گردوخاک ایستگاه‌های مرتفع شرق منطقه مطالعاتی همانند شهرکرد، یاسوج و کوهرنگ از منابع دوردست سوریه و اردن یا منابع شمال شرق آفریقا بوده است.نتیجه­گیریبا عنایت به این‌ که، سرچشمه 84 درصد توفان‌های گردوخاک ورودی به منطقه منشأ فرامرزی دارند. با توجه به این‌ که دو منبع غرب و مرکز عراق منشأ 35 درصد از توفان‌های ورودی به منطقه می‌باشند، تلاش‌های دیپلماتیک برای همکاری کشور عراق برای تثبیت خاک در این منابع ضرورت صدچندان پیدا می‌کند.