فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

هدف پژوهش حاضر بررسی بسامد و کیفیت بازنمایی جنسیت، نقش‌های جنسیتی و کلیشه‌های جنسیتی در کتاب‌های درسی دوره اول دبستان است. بدین منظور و در قالب پژوهشی با رویکرد ترکیبی (کمی-کیفی)، هجده کتاب دوره اول دبستان بررسی شده‌اند که بخش کیفی غالب و بخش کمی مغلوب تعیین گردید. در گام نخست، تحلیل محتوای کمی با هدف شمارش و مقایسه فراوانی تصاویر دختران و پسران در کتاب‌های درسی انجام شد. یافته‌های این مرحله به‌عنوان داده‌های پشتیبان برای مرحله دوم استفاده گردید. در گام دوم، تحلیل محتوای کیفی 6 تصویر منتخب، بر اساس چهارچوب نشانه‌شناسی اجتماعی کرس و ون لیوون انجام شد تا شیوه بازنمایی جنسیت در تصاویر شناسایی شود. نتایج نشان داد که ۶۱ درصد تصاویر کتاب‌های دوره اول دبستان به مردان و ۳۹ درصد به زنان اختصاص دارد و تنها در کتاب ریاضی پایه دوم، تعداد تصاویر زنان بیشتر است. علاوه بر تفاوت در تعداد، نحوه بازنمایی نیز نابرابر است؛ مردان بیشتر در نقش‌های فعال، پرنفوذ و علمی به تصویر کشیده شده‌اند، در حالی که زنان عمدتاً در نقش‌های سنتی و وابسته ظاهر شده‌اند. همچنین، مشاغل مدیریتی، فنی و پژوهشی اغلب به مردان اختصاص داده شده و زنان در نقش‌هایی با ماهیت مراقبتی و آموزشی نمایش داده شده‌اند. این الگوها نشان‌دهنده بازتولید کلیشه‌های جنسیتی در محتوای آموزشی است که می‌تواند بر نگرش و انتخاب‌های آینده دانش‌آموزان تأثیر بگذارد. کتاب‌های درسی باید متناسب با تحولات جامعه و با درنظرگرفتن بافت فرهنگی متکثر ایران بازنگری شوند تا بازنمایی جنسیت و فرصت‌های جنسیتی عادلانه‌تر و همراه با توانمندی‌های هر دو جنس صورت گیرد.