نقدی بر مساله حریم گسل؛ خطر گسیختگی سطحی ناشی از گسلش زمینلرزهای در پهنه شمالی کلان شهر تهران، البرز مرکزی، ایران
نویسندگان
1 گروه مدیریت بحران، پژوهشکده سوانح طبیعی، تهران، ایران
2 گروه حوضههای رسوبی و نفت، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
3 گروه حوضههای رسوبی و نفت، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
4 گروه زمین و منابع، دانشکده علوم زمین و محیط زیست، دانشگاه کوئینزلند، بریزبان، استرالیا
doi
10.48308/esrj.2023.103821چکیده
مقدمه: کلانشهر تهران، پایتخت ایران، در دامنه جنوبی بخش مرکزی رشته کوههای البرز قرار گرفته است. به دلایل شناخته شده و آشکار زمینساختی، از جمله رویداد زمینلرزههای ویرانگر تاریخی و دگرشکلی واحدهای نهشتی کواترنری، زمینلغزشهای بزرگ قدیمی و دادههای ژئودزی رشته کوههای البرز هنوز از نظر زمینساختی جنبا است. در این مقاله با جمعبندی اطلاعات موجود و جدید، نقشهای بروز شده از پراکندگی گسلها در پهنه شمالی شهر تهران ارائه شده است.مواد و روشها: این مطالعه دربرگیرنده تدوین نقشه گسلهای بخش شمالی شهر تهران با مقیاس نقشهبرداری بیش از 1:20000 است. این تلاش با تکیه بر نقشههای زمینشناسی، سوابق لرزهای تاریخی و دستگاهی و بینشهای موجود و جدید مربوط به گسلها که از بررسی دقیق تصاویر ماهوارهای، آرشیوهای عکسبرداری هوایی مربوط به سال ۱۹۵۵ و تحقیقات میدانی جامع است، صورت گرفته است. نمونههایی از گسلش کواترنری برجسته ارائه شدهاند. اطلاعات مفصل در نسخه کامل فارسی توضیح داده شده است.نتایج و بحث: شکل 1 نقشه بروزرسانی شده از موقعیت گسلهای مهم در پهنه شمالی شهر تهران را نشان میدهد. نکته مهم در این نقشه شناخت ادامه روندهای گسلهایی است که پیش از این معرفی شده بودند اما انتهای آنها نامعلوم بود. همچنین شبکه گستردهای از شکستگیها یا در واقع گسلهای فرعی متعلق به سامانه گسل شمال تهران به ویژه در بخش فرادیوارهای آن به نقشه درآمدهاند که پیش از این منتشر نشده است. گسل شمال تهران، گسل پردیسان، گسل نیاوران، گسل محمودیه، گسل داوودیه و گسل کن با بیشترین طول، خطرناکترین روندهای گسلی داخل شهر تهران به شمار میآیند. بررسیهای ما نشان میدهد در شهر تهران دست کم بیست بیمارستان مهم دولتی و خصوصی در مواجهه مستقیم با خطر گسیختگی سطحی قرار دارند. در کنار این، مراکز مهم دیگری از جمله چند دانشگاه و مراکز حساس دیگر از جمله انبار نفت در شمال شهران نیز قرار دارند. بر مبنای طول گسلها، گسلهای پردیسان، نیاوران، محمودیه و گسلهای موجود در منطقه چیتگر که همگی از سامانه گسلی شمال تهران متاثر هستند، خطرناکترین روندها از دید گسیختگی سطحی نیز شامل میشوند. نتیجه گیری: در کمربند شمالی شهر، خطر زمینلغزشهای ناشی از زمینلرزه بسیار جدی است و سوابق رخداد زمینلغزشهای بسیار بزرگ باستانی در دامنههای جنوبی البرز این مساله را تایید میکنند. هم اکنون میتوان چالش اصلی خطر زمینلرزه و گسیختگی سطحی در شهر تهران، عدم شناخت گسلهای مهم نیست، بلکه عدم توجه به این موضوع مهم و نبود دیدگاه یکپارچه در سطح کلان برای مقابله با آن است. مسایل اقتصادی یکی از موانع اصلی در رعایت حریم گسل در شهر تهران بوده است.
