فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه: حوضه آبریز الندچای واقع در شهرستان خوی و شمال غرب کشور نیز به دلیل موقعیت خاص جغرافیایی و دریافت بارش مناسب در طول سال و به ‌خصوص در فصل بهار، از حوضه‌های با حساسیت فرسایش پذیری بالا محسوب می‌شود. هدف اصلی از تحقیق حاضر بررسی و تحلیل نقش شاخص‌های هیدروژئومورفیک در حساسیت فرسایش‌پذیری زیرحوضه­های حوضه آبریز الندچای می­باشد.منطقه مورد مطالعه: حوضه آبریز الندچای با مساحت 30/1147 کیلومترمربع در شمال غرب ایران و در استان آذربایجان غربی قرار گرفته است. این حوضه بین مختصات ″14 ′30 °38 تا ″22 ′48 °38 عرض شمالی و ″13 ′15 °44 تا ″02 ′01 °45 طول شرقی قرار دارد. حداقل ارتفاع منطقه 1093 متر و حداکثر ارتفاع آن 3638 متر می‌باشد. این حوضه یکی از زیرحوضه­های حوضه آبریز ارس محسوب می‌شود.مواد و روش­ها: در پژوهش حاضر از یک روش رتبه‌بندی ژئومورفومتریک با در نظر گرفتن دو گروه از پارامترهای هیدروژئومورفیک جهت رتبه‌بندی پارامترها استفاده شده است. گروه اول پارامترهایی هستند که رابطه مستقیم با فرسایش‌پذیری زیرحوضه­ها دارند. این پارامترها شامل تراکم زهکشی، فراوانی آبراهه، نسبت انشعاب، بافت زهکشی، شماره نفوذ، برجستگی و نسبت شیب می‌باشند. گروه دوم شامل 4 پارامتر ضریب فشردگی، ضریب شکل، نسبت کشیدگی و نسبت دایره‌ای هستند که رابطه معکوس با حساسیت فرسایش‌پذیری دارند.بحث و نتایج: در تحقیق حاضر 12 پارامتر هیدروژئومورفیک از سه جنبه خصوصیات شبکه زهکشی، پارامترهای شکلی و خصوصیات برجستگی حوضه آبریز به‌ منظور بررسی نقش این پارامترها در حساسیت فرسایش­پذیری حوضه آبریز الندچای مورد تجزیه‌وتحلیل قرار گرفت. در گام نخست منطقه مورد مطالعه براساس خصوصیات توپوگرافی و زهکشی به 15 زیرحوضه تقسیم شد. در مرحله بعد، اطلاعات هر زیرحوضه براساس 12 پارامتر هیدروژئومورفیک با استفاده از قوانین ژئومورفولوژیکی هورتن، شوم و استرالر در محیط نرم­افزار ArcGIS تهیه شدند. در ادامه نقشه نهایی اولویت‌بندی زیرحوضه­ها از نظر حساسیت فرسایش‌پذیری در 5 کلاس از حساسیت خیلی زیاد (43 <)، زیاد (42-39)، متوسط (38-33)، کم (33-30) و خیلی کم (30 >) تهیه شد.نتیجه ­گیری: نتایج بررسی فرسایش‌پذیری زیرحوضه­ها با استفاده از پارامترهای هیدروژئومورفیک نشان داد که 5 زیرحوضه (زیرحوضه­های 1، 2، 3، 4 و 11) از حساسیت بالایی برخوردار هستند. نتایج این بخش از تحقیق نشان داد که مساحت مراتع حوضه بین سال‌های 1985 تا 2020 روند کاهشی داشته است. در مقابل با توسعه فیزیکی شهر خوی و فیرورق شاهد روند افزایشی در مساحت مناطق ساخته شده هستیم. کلاس کاربری کشاورزی و باغ هم در سال‌های 2000، 2010 و 2020 نسبت به سال 1985 روند افزایشی داشته است، اما بیشترین افزایش مساحت زمین‌های کشاورزی و باغ مربوط به سال 2000 می‌باشد. بررسی ارتباط تغییرات کاربری اراضی هر یک از زیرحوضه­ها با فرسایش‌پذیری آن­ها نیز نشان داد که در زیرحوضه­های بالادست حوضه آبریز الندچای تغییر کاربری اراضی (افزایش زمین‌های کشاورزی) و یا استفاده نامناسب و بیش از اندازه از ظرفیت مراتع منطقه، در تشدید فرسایش‌پذیری زیرحوضه­ها مؤثر می‌باشد.