فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه: توفان‌های گرد و خاک با دید کمتر از 200 متر از توفان‌های پرمخاطره برای زیست و فعالیت انسانی می‌باشد. با شناخت ویژگی‌های رفتاری و چگونگی شکل‌گیری و گسترش آن‌ها بر روی چشمه‌های تولید گرد و خاک می‌توان از آسیب‌های فراوان آن کاست.مواد و روش‌ها: با توجه به هدف تحقیق، بررسی روند تاریخی وقوع توفان‌های شدید و الگو‌های همدیدی ایجاد کننده این گونه توفان‌ها، دوره آماری 33 ساله انتخاب گردید. براساس این پایه آماری 16 ایستگاه سینوپتیک به عنوان ایستگاه نمونه انتخاب گردید. تروز‌هایی که در آن حداقل در دو دیدبانی کد با دید کمتر از 200 متر گزارش شده بود به عنوان یک روز همراه با توفان انتخاب گردید. برای انتخاب سامانه‌های همدیدی روز‌هایی که این پدیده حداقل در یک سوم ایستگاه‌های نمونه گزارش شده بود، به عنوان یک سامانه گرد و خاک انتخاب گردید. به این ترتیب 68 نمونه مطالعاتی استخراج شد.بحث و نتایج: بالاترین تعداد توفان‌های گرد و خاک با دید کمتر از 200 متر در دو فصل پرتلاطم به لحاظ جوی یعنی زمستان و پاییز رخ می‌دهد. به لحاظ ماهانه نیز در ماه‌های ژانویه و دسامبر رخ داده است. از لحاظ روند تاریخی نیز از ابتدای دوره (1987) تا سال 2007 تعداد توفان‌ها، تقریباً روند ثابتی داشته است. از سال 2008 تعداد اینگونه توفان‌ها افزایش چشمگیری داشته و این فرایند تا سال 2012 ادامه داشته است. به لحاظ پراکنش مکانی نیز بالاترین تعداد توفان‌ها در دو فصل سرد سال در ایستگاه‌های شرق منطقه برعکس در دوره گرم سال در بخش غربی رخ داده است. دو الگوی پر تکرار عامل اصلی ایجاد توفان‌های گرد و خاک دوره سرد سال می‌باشند. در الگوی واچرخند آفریقایی گسترش شمال سوی قابل ملاحظه پشته این واچرخند و فرارفت سرد عرض‌های جنب قطبی بر روی منطقه غربی آسیا شیب دمایی و فشاری شدیدی را در تمام لایه زیرین و میانی وردسپهر ایجاد می‌کند. در الگوی کم فشار سودان نیز با گسترش قابل ملاحظه زبانه کم فشار سودان بر روی منطقه غربی آسیا و شکل‌گیری یک ناوه عمیق در لایه‌های میانی سبب تشدید ناپایداری‌ها بر روی چشمه‌های مستعد گرد و خاک سوریه و عراق می‌گردد. تقریباً اکثر توفان‌های گرد و خاک تابستانه از یک الگوی کلی پیروی کرده‌اند. در این الگو‌ها سه سامانه کم فشار دمایی عربستان، پاکستان و گاه دشت لوت عامل اصلی ایجاد توفان‌های گرد و خاک در لایه زیرین (تا تراز 850 هکتوپاسکال) می‌باشند.نتیجه‌گیری: نتیجه این تحقیق نشان داد که توفان‌های گرد با دید کمتر از 200 متر در منطقه غربی ایران در حال افزایش است. به لحاظ پراکنش مکانی بالاترین تعداد این گونه توفان‌ها در دوره سرد سال در بخش شرقی منطقه رخ می‌دهد. به لحاظ همدیدی ذرات گرد و خاک از چشمه‌های گرد و خاک سوریه و غرب عراق خیزش پیدا کرده و در امتداد جریانات جوی لایه میانی وردسپهر وارد بخش شرقی منطقه مطالعاتی می‌شوند. در حالی که بخش غربی منطقه مطالعاتی در دوره گرم سال تحت­تأثیر بیشترین تعداد توفان‌های گرد و خاک هستند.