فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه: روند ساختاری شمال غربی- جنوب شرقی، یکی از روندهای ساختاری غالب در شرق ایران است. راستگرد N-S گسلی نهبندان، بین زون ساختاری سیستان و لوت قرار دارد. مدل تکتونیکی و رشد روندهای شمال غربی - جنوب شرقی در شرق ایران با تحلیل تغییر شکل در منطقه همت آباد معرفی می­شود.مواد و روش­ها: واحدهای سنگی زیرپهنه سیستان عبارتند از: واحدهای افیولیتی و دگرگونی کرتاسه و واحدهای فلیش- آوارآلاستی. منطقه همت آباد شامل: واحدهای افیولیتی امتداد یافته در جهت شمال غربی- جنوب شرقی، سنگ­های آتشفشانی و واحدهای ماسه سنگ، شیل، آهک با دگرگونی از تخته سنگ، فیلیت تا شیست است. چین‌های فرورفته شمال‌غربی در واحدهای شیل و ماسه‌سنگ ثالث دارای قسمت جلویی شیب‌دار در سمت جنوب غربی هستند که نشان‌دهنده همگرایی زمین ساختی جنوب غربی است. تحلیل هندسی و سینماتیکی پهنه­های گسلی مذکور نشان می­دهد که محور اصلی تراکم در منطقه دارای روند متوسط N25E است. مولفه برشی در پهنه­های گسلی شمال- جنوب و مولفه فشاری در پهنه­های شمال غربی- جنوب شرقی غالب است. با توجه به تحلیل هندسی گسل‌ها و مکانیسم‌های آن‌ها، چین‌خوردگی‌ها و برون‌آمدگی واحدهای سنگی، می‌توان فعالیت گسل‌های شمال شرقی را به‌عنوان گسل‌های قدیمی‌تر (پیش‌تر) در نظر گرفت.نتایج و بحث: براساس شواهد ژئومورفولوژیکی از قبیل رودخانه­های جابجا شده، برآمدگی­های دریچه­ای و اسکارپ­های گسلی در منطقه همت آباد، پهنه­های گسلی به سمت جنوب غربی مهاجرت می­کنند. با ارزیابی گسل­ها و چین خوردگی ها، رخنمون واحدهای سنگی و ویژگی­های مورفوتکتونیکی، می­توان مدل ساختاری زیر را ارائه داد:مرحله اول: با مولفه NE تنش فشاری، پهنه گسلی همت آباد برخوردی NW-SE که مولفه فشار در آن غالب است، واحدهای افیولیتی در معرض دید قرار گرفت.مرحله دوم: گسل جدیدی مانند پهنه گسلی همت آباد (NW-SE) در قسمت جنوب غربی آن با مکانیزم راست- جانبی معکوس تشکیل شده است. با ادامه تغییر شکل مذکور، چین خوردگی سنگ­های رسوبی کرتاسه و پالئوسن- ائوسن و جابجایی در رودخانه­ها رخ داد.مرحله سوم: برآمدگی­های شاتر با تشکیل گسل­های جدید ایجاد می­شوند. در این مدل رشد سازه­ها از شمال شرق به جنوب غرب انجام شده است. مولفه NE تنش فشاری، چین‌خوردگی‌هایی با ردپای محوری شمال غربی- جنوب شرقی در منطقه ایجاد کرده است. در گسل‌های ضربه‌گیر شمال به جنوب، مولفه امتداد لغز غالب است، اما در گسل‌های ضربه‌گیر شمال غربی به جنوب شرقی (مانند پهنه گسل همت‌آباد)، مولفه معکوس غالب است. شواهد مورفوتکتونیکی حاکی از آن است که برآمدگی اسکارپ­های گسلی از شمال شرقی به جنوب غربی و انحراف رودخانه­ها از جنوب شرقی به شمال غربی در حال کاهش است. بنابراین فعالیت زمین ساختی در قسمت جنوب شرقی بیشتر از قسمت شمال غربی در این منطقه است.نتیجه ­گیری: رشد سازه‌ها در این ناحیه با ایجاد پهنه‌های گسلی ضربه‌گیر شمال باختری- جنوب شرقی از شمال شرق به جنوب غرب ادامه می‌یابد که نشان‌دهنده رشد ساختاری در روند شمال غربی- جنوب شرقی شرق ایران است. تکوین ساختاری روند شمال‌باختری - جنوب‌خاوری در منطقه همت‌آباد - خاور ایران.