فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

در میان مسائل بنیادین معادشناسی اسلامی، نسبت میان عمل انسان و جزای او از پیچیده‌ترین مباحث فلسفی است. نظریه «عینیت جزا و عمل» با تأکید بر تکوین رابطه‌ای وجودی میان نفس و افعال، تلاشی است برای تبیین ثواب و عقاب در پرتو «اتحاد نفس و فعل». این نظریه در عین اتکای به نصوص قرآنی و روایی، در مقام تحلیل عقلی با چالش‌هایی همچون تمایز تفسیر «عینیت از راه اتحاد» و «عینیت از راه تجسم صور ملکوتی» مواجه است. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر بنیاد مبانی حکمت متعالیه صدرایی مانند حرکت جوهری و اتحاد فاعل و فعل، در پی تبیین فلسفی این رابطه در نظام معادشناسی اسلامی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که عینیت جزا و عمل تنها در پرتو مبانی صدرایی قابل تفسیر وجودی است؛ زیرا براساس حرکت جوهری، نفس در مسیر تکامل با افعال خود متحد می‌شود و آن‌ها را به نحو ملکات در خود می‌پرورد. بر همین مبنا، جزای اخروی ظهور و فعلیت‌یافتگی همان ملکات در مرتبه برزخی و قیامتی نفس است، نه پاداش یا کیفری بیرونی و قراردادی. تحلیل تطبیقی آیات، روایات و براهین عقلی نشان می‌دهد که معاد در نگرش صدرایی بازگشت به خویشتن و ظهور تامّ حقیقت انسان است؛ جایی که بهشت و دوزخ دو نحوه‌ی انکشاف نفس‌اند. ازاین‌رو، نظریه عینیت جزا و عمل تبیینی از وحدت اخلاق، انسان و معاد در نظام فلسفی اسلام به دست می‌دهد و نسبت عقل و نقل را در تفسیر پاداش و عقاب هماهنگ می‌سازد.