تحلیل انتقادی دیدگاه مفسران فریقین درباره مفهوم «خشم خدا» در قرآن کریم؛ بررسی تفسیری و کلامی

نویسندگان

1 دانشیار گروه قرآن و علوم حدیث، دانشگاه تربیت مدرس

2 استادیار دانشگاه ایلام

doi
10.22034/kalam.2025.1436.1173
چکیده

صفات خبری یکی از مسائل چالش‌برانگیز در الهیات اسلامی است که همواره مورد توجه مفسران بوده و بحث‌های مفصلی را در کتب تفسیری به خود اختصاص داده است. پژوهش حاضر با هدف شناخت مفهوم صفت خبری «غضب» و تفاوت آن با معنای انسانی‌اش با رویکردی لغوی و تفسیری و با روش تحلیلی_تطبیقی به بررسی مفهوم «غضب» در آیات قرآن پرداخته است. بررسی واژه غضب نزد واژه‌پژوهان، تحلیل آیات مشتمل بر واژه «غضب» در قرآن کریم و واکاوی دیدگاه مهمترین مفسران تحلیلی فریقین از طبری تا طباطبایی از میان همه فرقه‌های کلامی بیانگر این مطلب است که «غضب» نزد اغلب مفسران به معنای اراده و انزال بلا، عقوبت، نقمت، سخط، عذاب، انتقام، اضرار و اصابت مکروه است. ذلت دنیا و آخرت، لعنت و استحقاق طرد و دوری از رحمت، محرومیت از عنایت، قهر و حجب از دیگر معانی مقبول مطرح شده توسط مفسران است. اما دیدگاه جامع و فراگیر که همه دیدگاه‌های دیگر را پوشش داده و گویای معنایی مناسب با جایگاه کبریایی خداوند و عدل و حکمت بی‌نظیر او باشد «قهر فعلی خداوند» است که تجلی اراده حکیمانه او برای مقابله با فساد و گناه و قابل انطباق بر سایر آیات است و می‌توان با آن همه آیات غضب را متناسب با سیاق و بزرگی گناه فاعلش معنا نمود.