فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

فریضه امر به معروف و نهی از منکر یکی از بنیادی‌ترین آموزه‌های عملی در اندیشه اسلامی است که در عین برخورداری از جایگاه فقهی، ریشه در مبانی کلامی مکاتب مختلف دارد. مقاله حاضر با هدف تبیین و تحلیل تطبیقی دیدگاه‌های پنج مکتب مهم اسلامی (خوارج، اهل حدیث، معتزله، مرجئه و امامیه) در باب این فریضه، به واکاوی تأثیر تلقی‌های متفاوت از چیستی ایمان بر گستره، شرایط و شیوه‌های اجرای آن می‌پردازد. پرسش اصلی آن است که چگونه تفاوت در تعریف ایمان، زمینه‌ساز رویکردهای متنوع و گاه متضاد نسبت به این فریضه در ساحت‌های فردی، اجتماعی و حکومتی شده است. روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر منابع اصیل کلامی و فقهی مکاتب اسلامی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مکاتبی چون خوارج و معتزله با تلقی از ایمان به‌مثابه التزام عملی، بر اجبار و اجرای گسترده این فریضه تأکید داشته‌اند؛ درحالی‌که مرجئه با فروکاستن ایمان به امری قلبی، اجرای آن را امری غیراجباری و فردی دانسته‌اند. اهل حدیث نیز با پایبندی به ظاهر متون روایی، نگاهی محدود و غیراقتضایی به این فریضه داشته‌اند. در این میان، مکتب امامیه با تعریف ایمان به‌عنوان مقامی کمالی و متدرج و تمییز آن از مفهوم اسلام، امکان تلفیق میان ایمان قلبی و التزام عملی را فراهم ساخته و با تأکید بر شرایط، مراتب و مصالح، رویکردی عقلانی، واقع‌گرایانه و جامع به این فریضه ارائه داده است.