فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

پژوهش حاضر به تحلیل گفتمان انتقادی خطبه امام حسین (ع) در تحف‌العقول می‌پردازد و نقش زبان را در بازنمایی مناسبات قدرت و نقد هژمونی سیاسی امویان بررسی می‌کند. این خطبه در شرایطی ایراد شده که ساختار قدرت اموی از طریق مشروعیت‌سازی دینی، بهره‌گیری از نخبگان همسو و سرکوب منتقدان تثبیت شده بود. امام حسین (ع) در این گفتار، با بهره‌گیری از سازوکارهای زبانی و بلاغی، وضعیت موجود را به چالش کشیده و مسئولیت اخلاقی و اجتماعی کنشگران جامعه را یادآور شده است.این پژوهش با رویکردی کیفی و بر اساس الگوی سه‌سطحی فرکلاف، توصیف (تحلیل زبانی)، تفسیر (بافت گفتمانی)، و تبیین (ارتباط گفتمان و قدرت) انجام شده و برای تقویت تحلیل، از الگوی شناخت اجتماعی فون‌دایک و نیز رویکرد تاریخی‌گفتمانی ووداک بهره برده‌است. داده‌ها از متن خطبه و لایه‌های بینامتنی آن با منابع تاریخی مرتبط استخراج شده و بر انتخاب‌های واژگانی، ساختارهای نحوی، هم‌آیی‌های معنایی و سازوکارهای قطبیت‌سازی متمرکز است.یافته‌ها نشان می‌دهد که کاربرد پر‌بسامد افعال الزام‌آور، جملات پرسشی توبیخی، ضمایر تقابلی و هم‌آیی‌های مرتبط با مفاهیم «حق»، «ظلم» و «مسئولیت»، به‌مثابۀ راهبردهایی زبانی، موجب بازخواست نخبگان دینی و برهم‌زدن طبیعی‌سازی گفتمان قدرت می‌شود. نتیجه پژوهش نشان می‌دهد که خطبه مزبور، گفتمانی جایگزین مبتنی بر عدالت، آگاهی و کنش‌گری اجتماعی ارائه می‌کند و زبان در این متن، فراتر از ابزار انتقال معنا، در مقام کنش اجتماعی و عامل بالقوه تغییر ظاهر می‌شود.