فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

با وجود جایگاه بی‌بدیل حضرت خدیجه (س) در آغاز رسالت پیامبر اکرم (ص)، بازنمایی شخصیت او در حافظه تاریخی مسلمانان همواره تحت تأثیر روایت‌های مذهبی و زمینه‌های گفتمانی گوناگون قرار گرفته‌است. مسئله اصلی پژوهش حاضر، واکاوی چگونگی شکل‌گیری تصویر حضرت خدیجه (س) در حافظه جمعی مسلمانان و بررسی تأثیر جریان‌های مذهبی، فرهنگی و تاریخی بر این بازنمایی است. پرسش محوری آن است که چگونه سنت‌های روایی شیعه و اهل سنت به بازآفرینی متفاوتی از شخصیت حضرت خدیجه (س) دست زده‌اند و این تفاوت‌ها چه نسبتی با حافظه جمعی مسلمانان دارد. مدعای مقاله آن است که بازنمایی حضرت خدیجه (س) فراتر از گزارش‌های تاریخی بوده و بازتابی از تحولات گفتمانی، سیاسی و آیینی دوره‌های مختلف اسلامی محسوب می‌شود. این پژوهش با رویکرد تحلیلی ـ انتقادی و بر پایه منابع سده‌های نخست هجری، ضمن بهره‌گیری از نظریه حافظه جمعی موریس هالبواکس، به مقایسه تطبیقی حافظه شیعی و سنی پرداخته‌است. یافته‌ها نشان می‌دهد که در حافظه اهل سنت، خدیجه (س) به‌عنوان زنی وفادار، حامی و انسانی نزدیک به پیامبر اکرم (ص) معرفی شده، حال آنکه در حافظه شیعی، او سیمایی قدسی و محوری در استمرار امامت یافته‌است. علاوه بر این، نگاه مستشرقان نیز در برخی موارد همسو با حافظه مسلمانان، تصویری مثبت و عقلانی از وی ارائه کرده‌اند. این نتایج امکان گسترش مطالعات تطبیقی درباره جایگاه زنان در تاریخ اسلام را فراهم می‌سازد.