فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

فاطمه لیلی دوست * حسین دامغانیان ** سید عباس ابراهیمی *** هدف و مسئله: رفتار سازمانی شایسته‌سالارانه به‌عنوان مفهومی نوین در مدیریت منابع انسانی، ترکیبی از شایسته‌سالاری ساختاری و رفتارهای فرانقشی کارکنان است که می‌تواند به‌عنوان یک نوشداروی سازمانی، عملکرد و بقای سازمان را در شرایط پیچیده امروزی تضمین کند. با وجود اهمیت صنعت برق استان تهران به‌عنوان یکی از حیاتی‌ترین زیرساخت‌های انرژی کشور و نقش کلیدی آن در تداوم فعالیت‌های اقتصادی و صنعتی، تاکنون مطالعه نظام‌مندی که عوامل تعیین کننده رفتار سازمانی شایسته‌سالارانه را در این بستر خاص شناسایی کرده باشد، انجام نشده است. از این رو، پژوهش حاضر با هدف شناسایی عوامل تعیین‌کننده رفتار سازمانی شایسته‌سالارانه در کارکنان شرکت‌های صنعت برق استان تهران انجام شده است. بدین منظور، پژوهش حاضر بررسی می‌کند که آیا عوامل تعیین کننده رفتار سازمانی شایسته‌سالارانه در سازمان صنعت برق قابل شناسایی و دسته‌بندی است و هر یک از این عوامل چه نقشی (علّی یا معلولی) در شکل‌گیری این رفتارها ایفا می‌کنند. روش‌شناسی: پژوهش حاضر با رویکرد ترکیبی (کیفی-کمی) و با طرح اکتشافی متوالی انجام شد. در بخش کیفی، از نظریه داده‌بنیاد با رویکرد سیستماتیک اشتراوس و کوربین بهره گرفته شد و در بخش کمی، از روش پیمایشی با تکنیک دیمتل فازی برای تعیین روابط علّت‌ومعلولی عوامل استفاده گردید. جامعه پژوهش شامل کلیه کارکنان صنعت برق استان تهران بود. مشارکت‌کنندگان در بخش کیفی شامل ۱۸ نفر از خبرگان (مدیران و متخصصان آشنا با موضوع پژوهش) بودند که به روش هدفمند قضاوتی انتخاب شدند و مصاحبه‌ها تا مرحله اشباع نظری داده‌ها ادامه یافت. برای جمع‌آوری داده‌ها، از روش مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با سه سؤال اصلی و چندین سؤال مولد حین مصاحبه استفاده شد. فرایند تحلیل داده‌های کیفی شامل سه مرحله کدگذاری آزاد، محوری و گزینشی بود. برای تأمین اعتبار ابزار گردآوری داده‌ها و فرایند تحلیل، از چهار معیار پیشنهادی گوبا و لینکلن شامل اعتبارپذیری، اطمینان‌پذیری، تأییدپذیری و انتقال‌پذیری بهره گرفته شد. در بخش کمی، پس از شناسایی عوامل تعیین کننده، پرسشنامه‌ای برای میزان تاثیر و تاثر معیارها بر یکدیگر طراحی و در اختیار 5 نفر از خبرگان قرار داده شد تا با استفاده از تکنیک دیمتل فازی، شدت تأثیرگذاری و تأثیرپذیری هر یک از عوامل تعیین گردد. یافته‌ها: یافته‌های بخش کیفی نشان داد که عوامل تعیین کننده رفتار سازمانی شایسته‌سالارانه در سه مقوله اصلی قابل دسته‌بندی است: ۱) مقوله فردی شامل: انگیزه و جهت‌گیری فردی، طرز تفکر و نگرش سازمانی، تلقی از نقش و تأثیر فرد، و شایستگی‌های فردی و شغلی؛ ۲) مقوله مدیریتی شامل: حمایت رهبری، مدیریت تغییر و نوآوری، مدیریت منابع انسانی و مدیریت روابط و مشارکت؛ و ۳) مقوله سازمانی شامل: ساختار و روابط شفاف، نظم و قوانین سازمانی، سیستم انگیزشی بر پایه عدالت، نظام ارتقاء و شایسته‌سالاری، و نظام ارزیابی عملکرد. در بخش کمی و بر اساس نتایج تکنیک دیمتل فازی، مهم‌ترین عوامل اثرگذار(علّی) رفتار سازمانی شایسته‌سالارانه به‌ترتیب عبارتند از: حمایت رهبری، مدیریت منابع انسانی، نظم و قوانین سازمانی، شایستگی های فردی و شغلی و نظام ارتقاء و شایسته سالاری. همچنین عوامل اثرپذیر (معلولی) شامل سیستم انگیزشی بر پایه عدالت، نظام ارزیابی عملکرد، انگیزه و جهت گیری فردی و غیره شناسایی شدند که نشان می‌دهد این عوامل بیش از آنکه منشأ اثر باشند، خود از سایر عوامل تأثیر می‌پذیرند. نتیجه‌گیری و کاربرد: نتایج نشان می‌دهد که مدیران و مسئولان سازمان صنعت برق با کنکاش و تمرکز بر عوامل شناسایی‌شده (به‌ویژه عوامل علّی) می‌توانند رفتارهای شایسته‌سالارانه کارکنان را در جهت تعالی و بهبود عملکرد سازمانی گسترش دهند. از لحاظ کاربرد عملی، به مدیران سازمان‌ها توصیه می‌شود با ایجاد شفافیت در روابط سازمانی و تسهیل دسترسی کارکنان به اطلاعات شغلی، حس اعتماد و مشارکت را در بین آنان تقویت کنند.