معمای محبوب تأملی دربارۀ انجامۀ مبهم و برخی مضامین شیعی کتاب المحبوب سعدالدین حمویه
نویسندگان
1 دانشآموختۀ دکترا، مؤسسۀ مطالعات اسلامی، دانشگاه مکگیل، مونترال، کانادا.
doi
10.22059/jrm.2025.398883.630642چکیده
با وجود اهمیت کلیدی کتاب المحبوب به عنوان عمدهترین نوشتۀ صوفی بزرگ قرن هفتم، شیخ سعدالدین حمویه (د. ۶۴۹)، تصویر تحقیقات مدرن از آن تا حد زیادی مبهم و در جنبههایی نادقیق است. بررسی متن کتاب المحبوب بر اساس چندین نسخۀ خطی مهم باقیمانده از آن نشان میدهد که برخلاف تصور عموماً پذیرفتهشده از سوی برخی محققین، آنچه که امروزه از متن این تصنیف در دسترس است صورت کامل آن نبوده و بخش قابلتوجهی از فصل انتهایی آن که شامل مباحثی مهم بوده را در بر ندارد. این یافته دریچهای کلیدی میگشاید برای حل برخی ابهامات اساسی حول اندیشۀ سعدالدین حمویه از جمله اینکه تبیینی ارائه میکند در خصوص چرایی فقدان برخی مضامین شیعی که افرادی از صوفیۀ اعصار گوناگون به کتاب المحبوب نسبت دادهاند. در نبود این تبیین در دهههای اخیر، دستهای از محققین مدرن، عدم سازگاری ظاهری میان گزارش شخصیتهایی چون عزیزالدین نسفی، سیدحیدر آملی، و نورالله شوشتری از تمایلات شیعی حمویه و متن موجود از کتاب المحبوب را سندی در تضعیف وثاقت دعاوی آنها گرفته و فراتر از آن، اساس وجود تمایلات شیعی سعدالدین حمویه را مورد تشکیک قرار داده یا دستکم آنها را کوچکنمایی کردهاند. مقالۀ حاضر از طریق بررسی متنشناختی چندجانبه نشان میدهد که از یک سو نکات مورد اشارۀ عزیزالدین نسفی در خصوص تمایلات اثنی عشری حمویه اساساً متکی به کتاب المحبوب نیست، و از سوی دیگر وضعیت مبهم انجامۀ کتاب المحبوب راه را برای رسیدن به یک ارزیابی قطعی در خصوص وثاقت گزارشهای صوفیانی چون آملی و شوشتری میبندد.
