بازنمایی موسیقی ایران در سفرنامههای اروپایی از دوران پیشاصفوی تا پایان سلسله زندیه بر اساس دیدگاه استوارت هال
نویسندگان
1 کارشناسارشد پژوهش هنر، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه گیلان، رشت، ایران
2 دانشیار گروه موسیقی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه گیلان، رشت، ایران (نویسنده مسئول).
doi
10.22034/jcsc.2025.2058854.2817چکیده
موسیقی در فرهنگ ایران، همواره نقشی بنیادین در مراسم درباری، آیینهای اجتماعی و زندگی عمومی داشته است. فراتر از منابع رسمی تاریخ موسیقی، توصیفاتی که در سفرنامههای اروپایی از موسیقی ایرانی آمده، افقهایی تازه در فهم تاریخ موسیقی گشودهاند. پژوهش حاضر با تکیه بر نظریه بازنمایی استوارت هال، در پی پاسخ به این پرسش است که چگونه موسیقی ایرانی در نگاه سفرنامهنویسان اروپایی از دوران پیشاصفوی تا پایان زندیه بازنمایی شده و علل تفاوتهای تبیین موسیقی ایران در بازنمایی آنها چه بوده است و در کدام چارچوب مفهومی قابل تحلیلاند. در این راستا، ۲۰ سفرنامه از سیاحان اروپایی این دورهها بررسی و رویکردهای سهگانه بازنمایی 1- بازتابی 2- تعمدی (ارجاعی) 3- برساختی، بر تحلیل توصیفات آنها منطبق شده است. روش تحقیق تاریخی ـ تفسیری بوده و تلاش میکند تا معناهای پنهان و صریح موجود در بازنمایی موسیقی ایرانی را از دل روایتهای سفرنامهای استخراج و تحلیل کند. روش گردآوری دادهها بهصورت کتابخانهای و از طریق فیشبرداری انجام شده و روش تحلیل دادهها بهصورت کیفی است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که نوع مواجهه سیاحان با موسیقی ایران از مشاهدهای سطحی تا مشارکت مستقیم در اجراها تنوع داشته و همین تنوع، نوع بازنمایی آنان را متأثر ساخته است. توصیفات موسیقایی در این متون نهتنها جلوهای از مواجهه فرهنگی و بازتابی از درک زیباییشناسی، پیشفرضهای ذهنی و زمینههای تاریخی سیاحان اروپایی از فرهنگ موسیقی ایران بودهاند؛ بلکه دیدگاههای سفرنامهنویسان با تقابل و مقایسه فرهنگ و دانش موسیقی ایرانی در متون سفرنامهها با اهداف توسعه فرهنگ اروپایی و اقتدار فرهنگی را نشان میدهد.
