واکاوی موقعیت مکانی رودباد جنبحاره و شرایط همدید مؤثر بر ترسالیهای شدید شمالشرق ایران
نویسندگان
1 گروه جغرافیای طبیعی، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
2 گروه جغرافیای طبیعی، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
3 گروه جغرافیای طبیعی، دانشکده علوم زمین، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
doi
10.22067/geoeh.2025.91689.1542چکیده
رودباد جنبحارهای از مهمترین سامانههای سینوپتیکی تراز فوقانی وردسپهر است که از طریق انتقال رطوبت در مقیاس بزرگ و تحریک دینامیکی، نقش مهمی در شکلدهی به الگوهای بارشی مناطق مختلف ایفا میکند. این پژوهش به بررسی ویژگیهای مکانی، موقعیت استقرار و الگوی کشیدگی رودباد جنبحارهای در سالهای ترسالی شدید شمالشرق ایران پرداخته است. دادههای بارش روزانه ایستگاههای استانهای خراسان شمالی و رضوی در یک دوره آماری ۳۳ ساله، منطبق با چرخههای خورشیدی ۲۲ تا ۲۴، برای شناسایی سالهای ترسالی شدید با استفاده از شاخص SPI و نرمافزار DIP بهکار رفت. متغیرهای جوی تراز فوقانی شامل مؤلفههای باد مداری و نصفالنهاری، نم ویژه و سرعت قائم (امگا) در ترازهای ۱۰۰۰ تا ۵۰۰ هکتوپاسکال از دادههای بازتحلیل NCEP/NCAR و ECMWF استخراج شد. نتایج نشان داد که در دورههای بارش شدید، هسته رودباد اغلب به عرضهای شمالیتر از ۳۳ درجه جابجا شده، ناپایداری جو را افزایش داده و موجب بارش گسترده میشود. موقعیت مطلوب هسته رودباد، منطقهای بین غرب ایران، جنوب دریای خزر و استان سمنان است. همچنین، کمفشار سودان پرتکرارترین و مؤثرترین الگوی همدیدی مرتبط با افزایش بارش شناسایی شد. این نتایج نقش مؤثر الگوهای چرخش تراز بالا در تغییرپذیری اقلیم هیدرولوژیکی منطقه را نشان میدهد.
