فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

وزن هجایی وزنی است که از تکرار منظم درنگ‌ها (یعنی مکث در پایان واژه) و نیز ایجاد پاره‌های مساوی و گاه نامساوی از حیث تعداد هجاها، پدید می‌آید. محل درنگ یا مکثِ پایان واژه به‌قدری در این وزن اهمیت دارد که می‌توان آن را مهم‌ترین عامل برای تعیین نوع وزن در این نوع اشعار دانست. کمّیتِ هجاها و نیز تکیۀ وزنی اهمیت چندانی در ساختار وزن هجایی ندارد و به همین دلیل این وزن دارای تفاوتی ماهوی با دو وزن اصلی شعر فارسی، یعنی وزن کمّی اشعار عروضی از یک سو، و وزن تکیه‌ای-هجاییِ شعرهای عامیانه از سوی دیگر است. وزن هجایی بیشتر خاص زبان‌های هجا-زمانی مانند زبان فرانسوی است که هجاهای آن دارای کمّیت‌های مساوی هستند، اما گاهی به‌علل تاریخی و فرهنگی نمونه‌هایی از آن در زبان‌هایی مانند فارسی نیز که دارای هجاهایی با کمّیت‌های گوناگون است مشاهده شده است. گرچه وزن هجایی از وزن‌های اصلی در زبان فارسی نیست، از قدیم تا به امروز اشعاری بدین وزن در زبان فارسی سروده شده است که در این مقاله به گردآوری و تحلیل آنها می‌پردازیم. در این مقاله پس از بحث مختصری دربارۀ رده‌شناسی وزن‌های گوناگون جهان، به معرفی و بررسی این وزن در فارسی می‌پردازیم و نشان می‌دهیم که اولاً شاعران برای سرودن اشعاری به وزن هجایی در زبان فارسی، عمدتاً از هجاهای بلند (سنگین) استفاده می‌کنند، ثانیاً تمام مکث‌های موجود در این وزن از نوع درنگ است، یعنی مکثی که منطبق بر مرز پایان واژه یا گروه واجی است، و ثالثاً گرچه پایان هر پاره در این شعر با نوعی تکیه یا برجستگی همراه است، این تکیه نه از نوع تکیۀ واژگانی یا وزنی، بلکه از نوع تکیۀ زیروبمی است و دارای نقشی صرفاً ثانوی در ساختار اصلی وزن است. در این مقاله همچنین شیوه‌ای را برای طبقه‌بندی وزن‌های هجایی فارسی و نیز نمایش مختصات وزنی آنها عرضه داشته‌ایم.