جاینامشناسیِ آبادیهای شهرستان بیرجند؛ نمونۀ موردی واژههای خان و ماه
نویسندگان
1 استادیار باستانشناسی، گروه هنر و معماری، واحد بیرجند، دانشگاه آزاد اسلامی، بیرجند، ایران
2 دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکزی
doi
10.30465/lsi.2020.7583چکیده
جاینامشناسی ازجمله شاخههای علم زبانشناسی تاریخی است، که قدمتی بیش از 200 سال دارد؛ معمولاً با مطالعات شرقشناسان و باستانشناسان همراه بوده و بهمرور زمان، این دانش تغییر کرده و ساختاری علمی یافته است. شهرستان بیرجند در خراسان جنوبی ازجمله مناطقی در کشور است که بهدلیلِ دوربودن از کانونهای جمعیتی و راههای اصلیِ مواصلاتی، برخلاف مناطق شمالی خراسان، کمتر مورد تهاجم اقوام بیابانگرد قرار گرفته است. از اینرو، جاینامهای این منطقه کمتر دستخوش دگرگونی شده و در تعداد قابل توجهی از جاینامها، ازنظر مورفولوژی ساختار زبان پهلوی حفظ شده است. هدف از این پژوهش بررسی و معناشناختی واژههای «خان» و «ماه» و مشتقات آن در جاینامهای شهرستان بیرجند است. نتیجۀ این پژوهش آن است که واژۀ پهلوی «خان» در زبان کردی «کانی» و در تالشیِ کنونی و تبریِ باستان «خونی» بهمعنای چشمه است؛ این واژه در خراسان جنوبی بهمعنای چشمۀ مصنوعی، چاه یا قنات است و معادل فارسی آن پس از اسلام چهکند میشود. واژۀ دیگر «ماه» است که در زبان پهلوی بهمعنای دِه است و با مشتقات دیگری در جاینامهای توابع بیرجند مشاهده میشود.
