فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

بین نوع حرف‌اضافه و ترتیبِ قرارگرفتنِ فعل و مفعول همبستگیِ رده‌شناختی وجود دارد. در مقالۀ حاضر این همبستگی در ترکیِ خراسانی مورد بررسی قرار گرفته است. پیکرۀ پژوهش از داده‌های طرح اطلسِ زبانیِ ایران که در پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری در دست انجام است، استخراج شده است. این پیکره شامل 360 جمله و عبارت ترکیِ خراسانی است که در آنها معادلِ گویشیِ 7 حرف‌اضافۀ «با، در، به، از، تا، پیشِ، را» به‌کار رفته‌اند. به‌منظورِ محدودکردنِ داده‌ها و ایجاد امکان مقایسه، در این پژوهش در مجموع 24 گونۀ جغرافیاییِ ترکیِ خراسانیِ رایج در آبادی‌های استان بزرگ (پیش از تقسیم به سه استان) مورد بررسی قرار گرفته‌اند. از آن‌جا که گردآوری داده‌های مورد بررسی در دهۀ پنجاه شمسی و پیش از تقسیمات کشوری جدید که خراسان بزرگ را به سه استان شمالی، جنوبی و رضوی تقسیم کرد انجام شده است، در پژوهش حاضر  استان خراسان دهۀ پنجاه (بدون تفکیک) مد نظر بوده است. در گونه­های زبانی مورد بررسی، حروف اضافه، همگی پس‌اضافه هستند که یا به‌صورت واژۀ مستقل یا پسوند تظاهر می‌یابند. ترکیِ خراسانی ازنظرِ نوع حرف‌اضافه و ترتیبِ بی‌نشانِ ارکان جمله، مشابه ترکیِ آذربایجانی فاعل-مفعول-فعل (SOV) و از ردۀ زبان‌های فعل‌پایانی است. یافته‌های پژوهش نشان داد در تمامیِ گونه‌های جغرافیاییِ ترکیِ خراسانیِ مورد بررسی، حروف اضافه همگی پس‌اضافه هستند و به دو صورتِ واژۀ مستقل یا پسوند تظاهر می‌یابند و مجاورت این گونه‌های زبانی با فارسی و سایر زبان‌های منطقه، جز در مواردی محدود، تأثیری در تغییر این ساخت نداشته است. افزون بر این، مطابق نتایجِ حاصل از این پژوهش، ترکیِ خراسانی از همگانی‌های رده‌شناختیِ زبان درخصوص همبستگی نوعِ حرف‌اضافه با ترتیب فعل و مفعول تبعیت می‌کند.