فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

در تبیین نسبت وجودی خداوند متعال و مخلوقات، بسیار به بیانی از امیرالمؤمنین (علیه‌السلام): «توحیده تمییزه من خلقه و حکم التمییز بینونة صفة لا بینونة عزلة» استشهاد شده و «الاحتجاج» طبرسی به­عنوان مصدر این سخن ذکرشده است. کارکرد مهم بیان یادشده، نظر به اینکه، طبرسی برای نقل خود، سندی ذکر نکرده است، ما را واداشته تا به بررسی اصالت این سخن بپردازیم. در این راستا، روشن شد که این بیان، در خطبۀ طولانی و کمتر شناخته شدۀ امیرالمؤمنین (علیه‌السلام)، با عنوان «الدرة الیتیمة» ذکر شده است که تا به امروز ظاهراً قدیمی‌ترین ضبط به‌دست‌رسیده از آن، مربوط به قاضی نعمان در قرن چهارم هجری است. این خطبه، در واقع، مصدر اصلی خطبه 186 نهج­البلاغه است که سیدرضی آن را دربردارندۀ اصول توحید معرفی کرده است. بیان یادشده علاوه­بر آنکه در خطبة الدرة ذکر شده است، در میان سخنان منسوب به حسین­بن منصور حلاج نیز ذکر شده است، اما سخن حلاج در واقع، بیان خلاصه‌واری از برخی عبارات الدرة الیتیمه است. ذکر فقرات این خطبه، در سائر سخنان اهل‌بیت (علیهم‌السلام) و نیز وجود احادیث همگن با بیان مذکور در الاحتجاج صحت انتساب این عبارات به امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) را بسیار پررنگ می‌کند و انتساب آن را به ایشان (علیه‌السلام) مرجح می‌سازد.