فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

پیشینه و اهداف: آموزش از مسائل مهم موجود در هر جامعه است و نقش تعیین­کننده­ای در ارتقای سطح دانش افراد و رشد فرهنگ آن جامعه دارد. در زمان­های گذشته وظیفه و مسئولیّت مدارس، بیش­تر آموزش­های دینی بود. مدارس به منزله یکی از ارکان اصلی سازمان­های شهری به وسیلۀ قشر­های مختلفی هم­چون علماء و مدرسان، سلاطین و ثروتمندان و ... ساخته می­شد و علاوه بر کارکرد آموزشی مذهبی در بسیاری از اوقات نقش سیاسی اجتماعی نیز بر عهده می­گرفت. مدرسه طرحی برای پاسخ به نیازهای جامعۀ اسلامی است. «مدرسه بنایی سفارشی بود که به منظور خدمت به نهادی ایجاد شد که خود نوعی نوآوری در عرصه آموزش به شمار می­آمد. به علاوه، مدرسه عبارت بود از ایجاد نوعی تمدن ریشه­دار که دستاوردهای جدیدی را برای جامعه در پی داشت. در گذشته هستة مرکزی آموزش دانش اسلامی در مساجد بود، چون نخستین مکانی که در سده­های نخستین اسلامی به منظور آموزش مورد استفاده قرار می­گرفت؛ مسجد بود. از همین رو مسجد از دیرباز تاکنون در کنار کارکرد عبادت، مکان گردهم­آیی مسلمانان و کسب علم بوده است. این تحقیق به پیدایش مراکز آموزشی مذهبی که همان مسجد-مدرسه­ها هستند، می­پردازد و چون عمدۀ این مراکز در زمان قاجاریه ساخته شده­اند، جمعیتّ آماری را مسجد- مدرسه­های این دوره تشکیل داده است.  این مقاله در نظر دارد تا با بررسی مدارس دورة قاجار و ویژگی­های آن به آزمون کیفیتّ آموزش در این مدارس بپردازد.روش ها: روش تحقیق مورد استفاده در این پژوهش تفسیری-تاریخی است و تحلیل­های مربوط به بناها با روش استدلال منطقی صورت گرفته است. در جمع­آوری اطلاعات از اسناد و متون تاریخی، منابع کتابخانه­ای استفاده شده است. در این مقاله به منظور بررسی مفهوم آموزش، سه مورد از مسجد-مدرسه­های دوره قاجار به روش نمونه­گیری هدف­مند انتخاب شده­اند.یافته‌ها:  نتایج نشان می­دهد اولاً مفهوم آموزش و شیوه­های آموزشی در طول دوره قاجار، تغییراتی داشته است. ثانیا این تغییرات در مفهوم آموزش باعث به ایجاد تنوع فرمی و شکلی و تغییرات در کالبد و معماری مدارس شده است؛ این نکته در پلان بنا، عملکرد داخلی بنا از جمله تغییر در دستگاه ورودی، حیاط مدارس، تعداد و کیفیت حجره­ها مشهود است.نتیجه‌گیری: مفهوم آموزش در دوره­ی قاجار رویکرد همگانی­تر نسبت به ادوار گذشته به خود گرفت و از انحصار اشراف و نجیب­زادگان خارج شد. این امر علاوه بر اینکه باعث گسترش و پیشرفت مدارس از لحاظ مقیاس و تعداد گردید؛ باعث شد تا فضاهای اقامتی و حجره با تعداد و کیفیت بالاتر در مدارس قاجار شکل گیرند. در دوره سنتی، مدارس دارای معماری کاملا سنتی است. مدرسه سردار، سپهسالار و آقابزرگ از نمونه‌های این دوره­اند. الگوی این مدارس شامل یک حیاط مرکزی با تعدادی حجره اطراف آن است و ساختار آموزشی- اقامتی دارد. رویکرد عمومی در مدارس قاجار، باعث شد تا این مدارس نقشی اساسی در فعالیت­های اجتماعی داشته باشند و حتی برخی مراسم مذهبی و نمازهای جماعت برای عموم مردم در آنجا شکل گیرند. همین امر باعث تغییر در سیستم ورودی و ایجاد ورودی­های جداگانه برای طلاب و مردم عادی گردید.  حیاط در معماری مدارس قاجار از اهمیت ویژه­ای برخوردار است. حیاط مدرسه فضایی روح­افزا، چشم­نواز و آرامش بخش را با استفاده از گیاهان، درختان و حوض آب برای طلاب فراهم می­آورد. این حیاط­ها در برخی مواقع حتی محل مباحثه و تدریس نیز بوده­اند.