فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

حمام در فرهنگ ایرانی کارکردهای فرهنگی و اجتماعی جالب توجهی دارد. همواره محلی برای اجرای آیین و سنن بسیار، نشر اخبار، نقل داستان‌های ملی و اساطیری و روایت‎‌های عامیانه بوده است. این مفاهیم و رسوم در قالب نقاشی بر دیواره‌های برخی از حمام‌های تاریخی هنوز روایتگر این داستان‌ها هستند که بخشی از تاریخ هویت قومی این سرزمین است. حمام‌های گنجعلی‌خان کرمان و مهدی‌قلی بیگ مشهد مربوط‌به دورۀ صفوی‌، با نقاشی‌های دیواری قاجاری، شایستۀ تأمل و قیاس هستند. هدف پژوهش حاضر، مطالعۀ بصری و موضوعی نقاشی‌های دیواری در سردر و سربینۀ دو حمام گنجعلی‌خان و مهدی‌قلی بیگ است و به دنبال تحلیل و تطبیق دیوارنگاره‌ها از نظر موضوعی و عناصر بصری آن است. جمع‌آوری داده‌ها، کتابخانه‌ای و به‌ویژه بر عکاسی میدانی استوار شده است. یافته‌ها نشان از آن دارد که در دیوارنگاره‌های دو حمام مذکور، نقاش، صحنه‌های اسطوره‌ای و خیالی، داستان‌های ادبی و عاشقانه، رویدادهای واقعی زندگی مردم کوچه‌بازار، پهلوانان، موجودات خیر و شر را به‌صورت نمادین نقش زده است و آیین حاکم بر فرهنگ عامه را به‌صورت شفاهی برای مردمان نقل کرده است. نقاشی‌های سردرِ حمام کرمان به‌دلیل وحشت ایجادشده در دورۀ قاجار، بیشتر نمادین بوده، اگرچه نقاش با زیرکی آیین پهلوانی در بین مردم و اعتراض آنها را به تصویر کشیده است. در سربینۀ حمام مشهد اندکی صریح‌تر موضوعات به تصویر کشیده شده که کتیبه‌های مذهبی، ورود به جهان تکنولوژی و بازنمایی محلات شهری، تردید در پذیرش پوشش غربی در این زمره‌اند. می‌توان گفت اوضاع اجتماعی در حمام مشهد با صحنه‌های بیشتری تصویرگری شده است.