فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

کاتبان نسخ در ادوار مختلف تاریخی به علل و اسبابی متفاوت، خطاها و لغزش‌هایی در کتابت متون داشته‌اند و دخل و تصرَف‌هایی در متن، روا داشته‌اند. این لغزش‌ها و دخل و تصرف‌ها در پاره‌ای موارد نتیجۀ دانش کم کاتبان و اطلاعات ضعیف ادبی و زبانی آنان و در پاره‌ای موارد نتیجۀ بی‌دقَتی و بی‌حوصلگی و در مواردی نیز ناشی از دخالت‌ها و تصرف‌های عامدانه در متن بوده است. بر این اساس همواره در نسخ خطی، لغزش‌ها و خطاهایی که ناشی از موارد فوق الذکر بوده، دیده شده است. دیوان خاقانی و نسخ دیوان خاقانی نیز مستثنی از این قاعده نیست؛ دیرآشنایی خاقانی و دشوارگویی او مزید بر علَت شده و خطاها و لغزش‌ها را در نسخ دیوان او دوچندان کرده است. منشأ ضبط‌های نادرست و لغزش‌های کاتبان نسخ خاقانی، در پاره‌ای موارد عدم آشنایی با زبان شعری خاقانی و زبان عصر او بوده است و این عدم آشنایی سبب«جایگزینی واژگان آشنا به جای واژگان ناآشنا» و «تبدیل شکل قدیمی واژه به شکل معاصر» شده است. در کنار این اشارات به علوم زمان همچون طب، نجوم و اشارات تاریخی، فرهنگ عامه، انعکاس باورهای عامیانه و ... نیز بر دشواری شعر او افزوده و کار را بر کاتبان دیوان او سخت کرده است و لغزش‌هایی از این رهگذر نیز در کتابت دیوان او دیده می‌شود. نتیجۀ بررسی نشان از آن دارد که کاتبان نسخ متأخر؛«نسخه‌های تهران و پاریس» خطاها و لغزش‌ها و دخل و تصرَف‌های بیشتری در مقایسه با دیگر نسخه‌ها از جمله نسخۀ لندن و نسخۀ صادق انصاری داشته‌اند.