ناسازگاری درونی نظام معرفتی فخر رازی درباب علیت و توحید افعالی
نویسندگان
1 استادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد شیراز، شیراز، ایران
2 استادیار گروه فلسفه دانشگاه شیراز
doi
10.22099/jrt.2019.5450چکیده
در اندیشهی فخر رازی، از یک طرف مسألهی علیت و تأثیر و تأثّر موجودات بر یکدیگر مطرح است و از طرف دیگر، قول به توحید افعالی و عمومیت علیت و فاعلیت خداوند برای همهی افعال و معلولها و بلکه انحصار علیت و فاعلیت به خداوند مطرح میشود. برخی معتقدند میان این دو قول ناسازگاری وجود دارد. مقالهی حاضر با هدف ارائهی تبیینی روشنتر از این مسأله، کوشیده تا با روش تحلیلی، این مسأله را در اندیشهی فخر رازی بررسی کند. نتیجهی پژوهش این بوده است که توحید افعالی با اصل علیت و فروع آن ناسازگار نیست، بلکه اصل علیت و فروع آن از مبانی فلسفی مهم توحید افعالی بوده و موجب تبیین بهتر آن میشود. بااینحال، در اندیشهی فخر رازی، قول به توحید افعالی و قبول اصل علیت و برخی فروع آن، بیانگر ناسازگاری درونی در نظام معرفتی وی است. البته شاید بتوان میان فخر رازی فیلسوف و فخر رازی متکلم فرق نهاد و قول به اصل علیت را دیدگاه فیلسوفانهی وی و قول به توحید افعالی را دیدگاه متکلمانهی وی دانست؛ هرچند در آثار وی غلبه با رویکرد کلامی است تا فلسفی.
