فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

چکیده مبسوط مقدمه: تخریب حوزه‌های آبخیز یکی از معضلات کلیدی محیط‌زیست است که اثرات ناگواری بر منابع آبی، معیشت جوامع محلی، و پایداری اکوسیستم‌ها دارد. این تأثیرات مخرب شامل کاهش کیفیت و کمیت منابع آبی، فرسایش خاک، افت تولیدات کشاورزی و در نهایت برهم خوردن تعادل زیستی و اکولوژیکی منطقه است. حوزه آبخیز سد ایلام نیز به دلیل عواملی چون تغییرات کاربری زمین، افزایش بهره‌برداری از منابع طبیعی، و فعالیت‌های انسانی ناپایدار از این اثرات مستثنی نبوده و در سال‌های اخیر با مشکلات فراوانی مواجه شده است. این مقاله با هدف شناسایی و تعیین نقش عوامل انسانی و محیطی در تخریب حوزه آبخیز سد ایلام انجام گرفته است. مواد و روش‌ها:  در ابتدا منابع علمی متعددی مورد بررسی قرار گرفت تا شناخت دقیق‌تری از عوامل تخریب حوزه آبخیز سد ایلام حاصل شود. همچنین جلسات متعددی با کارشناسان محلی و ساکنان منطقه برگزار گردید. بررسی مطالعات و گزارش‌های کارشناسی پیشین و همچنین پژوهش‌ها و بازدیدهای میدانی نیز از دیگر مراحل شناسایی عوامل تخریب به شمار می‌روند. این بررسی‌ها منجر به شناسایی دو گروه کلی از عوامل، شامل عوامل محیطی و عوامل انسانی تخریب در حوزه آبخیز سد ایلام شد. در بخش عوامل محیطی، چهار زیر معیار مهم شامل تغییر اقلیم، فیزیوگرافی، زمین‌شناسی (جنس سنگ) و زمین‌ساخت و تکتونیک، و در مجموع ۱۲ شاخص به‌عنوان عوامل محیطی شناسایی شدند. در بخش عوامل انسانی نیز چهار زیرمعیار رشد جمعیت و مهاجرپذیری بالا، توسعه راه‌ها و سکونتگاه‌ها، دامداری و دامپروری و کشاورزی با در نظر گرفتن ۲۵ شاخص مرتبط بررسی شدند. این شاخص‌ها شامل اثرات فعالیت‌های کشاورزی، تخریب‌های ناشی از توسعه زیرساخت‌ها و تغییرات کاربری اراضی به دلیل رشد جمعیت بود. برای وزن‌دهی و اولویت‌بندی این عوامل از روش فرآیند تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP) و نرم‌افزار Expert Choice استفاده شد. در این راستا، قضاوت‌های کارشناسی از طریق پرسشنامه با جامعه آماری ۱۰ نفر از خبرگان و اساتید دانشگاه جمع‌آوری گردید تا وزن هر یک از عوامل و شاخص‌ها به صورت دقیق تعیین شود. نتایج و بحث: بررسی و تحلیل زیرمعیارها و شاخص‌های مرتبط با معیار محیطی نشان داد که زیرمعیار تغییر اقلیم، با وزن 550/0، مهم‌ترین عامل تأثیرگذار بر تخریب حوزه آبخیز سد ایلام است. در این میان، شاخص خشکسالی با وزن 708/0 به‌عنوان مهم‌ترین شاخص این زیرمعیار شناخته شد. خشکسالی به دلیل کاهش بارش و تأثیر مستقیم بر منابع آب، به‌عنوان عاملی مهم در کاهش سلامت محیطی منطقه نقش دارد. همچنین، در بخش فیزیوگرافی، شاخص شیب زیاد منطقه با وزن 723/0 به‌عنوان عامل اصلی شناخته شد؛ چراکه شیب زیاد، پتانسیل فرسایش خاک و سرعت رواناب را افزایش می‌دهد. در زیرمعیار زمین‌شناسی نیز، سازندهای حساس به فرسایش با وزن 708/0 اهمیت بالایی دارند؛ وجود چنین سازندهایی فرسایش خاک را تسریع و آسیب‌پذیری زمین را بیشتر می‌کند. در زیرمعیار زمین‌ساخت و تکتونیک نیز، تراکم درز و شکاف با وزن 731/0 به‌عنوان شاخص مهم شناسایی شد که می‌تواند منجر به کاهش پایداری زمین و تشدید تخریب در نواحی مختلف حوزه آبخیز شود. نتایج تحلیل معیار انسانی نیز بیانگر آن است که زیرمعیار کشاورزی با وزن 566/0 به‌عنوان مهم‌ترین عامل در بین عوامل انسانی شناخته شده است. در این بخش، تخریب منابع طبیعی و همچنین  تغییر کاربری اراضی طبیعی با وزن 337/0 بیشترین تأثیر را در زیرمعیار رشد جمعیت و مهاجرپذیری بالا داشته‌اند. روند افزایشی مناطق مسکونی با وزن 651/0 در زیرمعیار توسعه راه‌ها و سکونتگاه‌ها به‌عنوان شاخصی کلیدی محسوب می‌شود. مصرف نهاده‌ها در دامداری و دام‌پروری با وزن 416/0 و برداشت بی‌رویه آب در کشاورزی با وزن 395/0 نیز به‌عنوان شاخص‌های مهم در تخریب منابع طبیعی و کاهش سلامت محیطی حوزه آبخیز معرفی شده‌اند. نتیجه‌گیری: این مطالعه نشان داد که تغییر اقلیم و فعالیت‌های کشاورزی به‌ترتیب مهم‌ترین عوامل محیطی و انسانی تخریب حوزه آبخیز سد ایلام بودند. این نتایج نشان‌دهنده اهمیت توجه به مدیریت بهتر منابع طبیعی و اتخاذ راهکارهای پایدار برای کاهش تاثیرات منفی این عوامل است. پیشنهاد می‌شود برنامه‌های مدیریتی جامع‌تری برای کاهش اثرات تغییرات اقلیمی و بهبود روش‌های کشاورزی و دیگر زیرمعیارها اعمال شود تا از تخریب بیشتر حوزه آبخیز سد ایلام جلوگیری شود. این تحقیق می‌تواند به‌عنوان راهنمایی برای سیاست‌گذاران و مدیران در راستای بهبود مدیریت و حفاظت از حوزه‌ آبخیز سد ایلام مورد استفاده قرار گیرد.