فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

چکیده مبسوطمقدمه: جنگل‌های زاگرس به‌عنوان یکی از وسیع‌ترین و مهم‌ترین نواحی رویشی ایران، نقشی حیاتی در پایداری منابع طبیعی و محیط‌زیست ایفا می‌کنند. این جنگل‌ها علاوه بر ذخیره‌سازی آب‌های زیرزمینی و کاهش فرسایش خاک، به دلیل ارائه خدمات ارزشمندی مانند تعدیل اقلیم، حفاظت از تنوع زیستی و ارائه منافع اجتماعی-اقتصادی از اهمیت به‌سزایی برخوردارند. در این میان، بلوط ایرانی (Quercus brantii Lindl) مهمترین گونه جنگل­های زاگرس است و دامنه پراکنش وسیعی در این جنگل‌ها دارد. با توجه به اینکه این گونه به‌دلیل تهدیداتی مانند بهره‌برداری بی‌رویه، تخریب زیستگاه‌ها و تغییرات اقلیمی به‌شدت آسیب‌پذیر شده و در معرض خطر نابودی قرار دارد، این تحقیق با هدف مدل‎سازی پراکنش گونه بلوط ایرانی با استفاده از روش ﺣﺪاﻛﺜﺮ آﻧﺘﺮوﭘﻲ (MaxEnt)، بررسی تأثیر عوامل مختلف محیطی بر پراکنش و تهیه نقشه پراکنش بهینه آن در شهرستان هلیلان با استفاده از روش ﺣﺪاﻛﺜﺮ آﻧﺘﺮوﭘﻲ انجام شد. نتایج این تحقیق می‌تواند به برنامه‌ریزی‌های دقیق‌تر برای حفاظت از این گونه ارزشمند و مدیریت پایدار جنگل‌های زاگرس کمک کند.مواد و روش‎ها: در این تحقیق برای مدل­سازی پراکنش این گونه در جنگل­های شهرستان هلیلان استان ایلام از روش ﺣﺪاﻛﺜﺮ آﻧﺘﺮوﭘﻲ استفاده شد. ﺑﺮاى ایجاد ﻣﺪل، ٧٥ درﺻﺪ داده­ﻫﺎ (89 نقطه) ﺑﻪﺻﻮرت ﺗﺼﺎدﻓﻲ به عنوان داده­ﻫﺎى آﻣﻮزﺷﻲ و ٢٥ درﺻﺪ (30 نقطه) مابقی به عنوان داده­ﻫﺎى آزﻣﻮن ﺟﻬﺖ ارزﻳﺎﺑﻲ ﻣﺴﺘﻘﻞ ﻣﺪل به کار رفت. ﺣﺪاﻛﺜﺮ ﺗﻌﺪاد ﻧﻘﺎط ﭘﺲ‌زﻣﻴﻨﻪ نیز ١٠٠٠٠ ﺑﺎ ١٥ ﺗﻜﺮار در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪ. برای این کار از 19 متغیر اقلیمی، ۳ متغیر فیزیوگرافی و پوشش برف استفاده شد. در ابتدا با استفاده از نرم­افزار Arc GIS ﻻﻳﻪﻫﺎى ﻣﺤﻴﻄﻲ موردنظر تهیه گردید. سپس از ﻣﺪلMaxEnt  ﺑﺮاى بررسی ﺗﻮزﻳﻊ فعلی و آﻳﻨﺪه (٢٠٧٠-٢٠٥٠) گونه استفاده شد. همچنین ﺑﺮاى ارزیابی دقت مدل­سازی، آماره ﺳﻄﺢ زﻳﺮ نمودار در منحنیROC  اندازه­گیری شد.نتایج و بحث: ارزیابی دقت مدل­سازی بر اساس منحنی ROC نشان داد که دقت مدل در سطح عالی است (AUC = 0.947). نتایج این مطالعه نشان داد که درجه حرارت سالانه، ﻣﺘﻮﺳﻂ درجه حرارت ﻣﺎﻫﺎﻧﻪ، شاخص هم­دمایی، بارش سالانه و ارتفاع از سطح دریا بیشترین سهم را در مدل­سازی پراکنش گونه بلوط ایرانی داشتند. علاوه بر این، درجه حرارت سالانه و ﻣﺘﻮﺳﻂ درجه حرارت ﻣﺎﻫﺎﻧﻪ بیش از نیم درصد سهم کل متغیرها یعنی 58 درصد پراکنش گونه بلوط ایرانی را توجیه کردند و بیشترین سهم را در توجیه پراکنش آن دارا هستند. نتایج مدل نشان داد که محدوده­ای با مساحت 7067 هکتار در منطقه مورد مطالعه دارای پتانسیل عالی و محدوده­­ای با مساحت 10779 هکتار دارای پتانسیل خوب جهت پراکنش گونه بلوط ایرانی می­باشد. از طرفی 54750 هکتار از محدوده منطقه مورد مطالعه پتانسیل ضعیف و متوسطی برای پراکنش گونه بلوط ایرانی نشان داد. ﻧﺘﺎﻳﺞ ﻧﺸﺎن داد ﻛﻪ داﻣﻨﻪ ارﺗﻔﺎﻋﻲ ﺣﻀﻮر ﮔﻮﻧﻪ بلوط ایرانی از ١0٠٠ تا 2339 ﻣﺘﺮ از ﺳﻄﺢ درﻳﺎ ﺑﻮده که با افزایش ارتفاع، احتمال حضور گونه افزایش می‎یابد. گونه بلوط ایرانی ﺗﻘﺮﻳﺒﺎٌ در ﺗﻤﺎم ﺟﻬﺎت ﺟﻐﺮاﻓﻴﺎﻳﻲ دﻳﺪه ﻣﻲ‎ﺷﻮد و داﻣﻨﻪ ﻏﺎﻟﺐ ﺣﻀﻮر ﮔﻮﻧﻪ داﻣﻨﻪهای ﺟﻨﻮﺑﻲ، ﺷﺮقی و ﺟﻨﻮب‌ﺷﺮقی اﺳﺖ و ﺑﺎ اﻓﺰاﻳﺶ ﺷﻴﺐ ﺗﺎ ﺣﺪود ٢5 درﺻﺪ، ﺣﻀﻮر ﮔﻮﻧﻪ در روﻳﺸﮕﺎه داراى روند افزایشی اﺳﺖ و ﭘﺲ از آن ﺑﺎ ﻣﺤﺪودﻳﺖ ﻣﻮاﺟﻪ ﺧﻮاﻫﺪ ﺷﺪ.نتیجه‌گیری: نتایج کلی این مطالعه نشان داد که متغیرهایی نظیر دمای متوسط سالانه، دمای متوسط ماهانه، شاخص هم‌دمایی، بارش سالانه و ارتفاع از سطح دریا نقش مهمی در مدل‌سازی پراکنش گونه بلوط ایرانی ایفا می‌کنند. پراکنش این گونه عمدتاً در جهات جنوبی و در دامنه ارتفاعی 1000 تا 2339 متر از سطح دریا مشاهده شد. این تحقیق اطلاعات ارزشمندی درباره دامنه تحمل‌پذیری گونه بلوط ایرانی نسبت به متغیرهای محیطی ارائه می‌دهد که می‌تواند به‌عنوان مبنای علمی در تصمیم‌گیری‌های مدیریتی مورد استفاده قرار گیرد. این اطلاعات نه‌تنها در اولویت‌بندی مناطق حفاظت‌شده و اجرای اقدامات حفاظتی و اصلاحی مؤثر هستند، بلکه با افزایش احتمال موفقیت طرح‌های کاشت و احیاء، به حفظ و توسعه این گونه در مناطق در معرض تخریب کمک می‌کنند.