فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

چکیده مبسوط مقدمه: جمعیت جهان با سرعت بی‌سابقه‌ای در حال رشد است، انتظار می‌رود که تقاضا برای غذا در دهه‌های آینده به طرز چشمگیری افزایش یابد که فشار زیادی را بر بخش کشاورزی وارد می‌کند. در این راستا کشورهای درحال‌توسعه ناگزیر به استفاده از کودهای شیمیایی شده‌اند. لذا نهاده‌های شیمیایی غالباً در قالب استفاده نامناسب و نامتناسب از کودهای شیمیایی اثرهای زیان‌باری بر محیط اطراف می‌گذارد که از آن جمله می‌توان به تخریب منابع آب ‎و خاک، آلودگی هوا و فرسایش خاک اشاره کرد. فرسایش خاک و هدررفت عناصر غذایی تحت تأثیر آن، یکی از مهم­ترین چالش‌ها در تأمین پایدار نیازهای انسانی در طول زمان بیان شده است. ایران نیز با قرارگیری در اقلیم مدیترانه­ای و برخورداری از اراضی حساس به فرسایش شاهد فرسایش خاک و هدررفت منابع غذایی است. از طرفی دیگر هدررفت منابع غذایی خاک سبب کاهش تولیدات زراعی و افزایش هزینه تولید و در نتیجه تخریب خاک شده است.  مواد و روش‌ها: در این پژوهش سعی شده است میزان هزینه ناشی از جایگزینی مواد غذایی هدررفته در کاربری‌های مختلف، مورد ارزیابی قرار گیرد. بر این اساس ابتدا مطالعات پیشین فرسایش خاک در حوزه‌های مختلف ایران گردآوری شد. سپس میزان فرسایش در کاربری‌های مختلف و هم‌چنین میزان فسفر و پتاسیم موجود در هر کیلوگرم خاک فرسایش یافته تعیین شد. نقشه کاربری اراضی ایران نیز از خروجی قابل تهیهSentinel-2  با دقت مکانی 10 متر برای سال 2021 استفاده شد. درنهایت با استفاده از روش هزینه جایگزین و بر اساس قیمت عناصر مذکور، میزان هزینه فرسایش در آبخیزهای رده دوم کشور برآورد شد. نتایج و بحث: ارزیابی کمی عناصر از دست‌رفته در کاربری‌های مرتع، زراعی و جنگل نشان داد که اراضی جنگلی بیش‎ترین میزان متوسط هدررفت پتاسیم و فسفر به ترتیب با مقدار 98/364 و 30/16 میلی‌گرم در کیلوگرم را داشته است. طبق نتایج این پژوهش حوزه آبخیز تالش-تالاب انزلی به ترتیب با 90/2943 و 40/61591 میلیارد ریال کم‎ترین هزینه جایگزینی فسفر و پتاسیم و آبخیز کویر مرکزی به ترتیب با 79/413188 و 73/8644609 میلیارد ریال بیش‎ترین هزینه جایگزینی فسفر و پتاسیم در کاربری مرتع را دارند. در کاربری زراعی نیز حوزه آبخیز بلوچستان جنوبی با 08/41 و 02/994 کم‎ترین و دریاچه نمک با 64/48419 و 93/445310 میلیارد ریال بیش‎ترین هزینه جایگزینی فسفر و پتاسیم را به خود اختصاص داده­اند. در آبخیزهای دارای جنگل نیز آبخیز اترک با 42/55 و 84/1240 میلیارد ریال کم‎ترین و آبخیز هراز و قره­سو با 60/7277 و 71/162955 میلیارد ریال بیش‎ترین هزینه جایگزینی فسفر و پتاسیم را به خود اختصاص داده‎اند. به لحاظ هزینه‌های جایگزین نیز به‌طور متوسط آبخیز تالش- تالاب انزلی با 234114 و آبخیز کویر مرکزی با 9299886 میلیارد ریال کم‎ترین و بیش‎ترین هزینه را به خود اختصاص داده­اند. علاوه بر این هزینه‌های جایگزین عناصر فسفر و پتاسیم در اراضی مرتعی 60319513، در اراضی زراعی 3808598 و در اراضی جنگلی 557882 میلیارد ریال برآورد شد.  نتیجه‌گیری: همان‌طور که نتایج پژوهش نشان داد فقط هدررفت دو عنصر فسفر و پتاسیم می‌تواند خسارت­های اقتصادی زیادی به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم در حوزه‎های آبخیز اصلی کشور در پی داشته باشد. حال اینکه خاک غنی از سایر مواد مغذی، عناصر حیات و موجودات زنده است که هزینه­های جایگزینی آن برای کشور غیرقابل جبران خواهد بود. لذا ضروری است در پژوهش‌های آتی خسارت ناشی از هدررفت سایر عناصر و هم‌چنین میزان فرسایش بادی را برای درک بهتر خسارت وارده به کشور تحت تأثیر فرسایش مورد ارزیابی قرار داد. هم‌چنین در برآورد ارزش نگهداری خاک با رویکرد هزینه جایگزین باید هزینه نیروی کار برای کودپاشی و هزینه بازسازی و نوسازی خسارت‌های ناشی از فرسایش خاک نیز در محاسبات منظور شود. بدیهی است با احتساب چنین مؤلفه‌هایی رقم‌های یادشده افزایش چشمگیری می‌یابند و ارزش منابع از لحاظ حفظ حاصلخیزی خاک را بیش از پیش محرز می‎نماید.