فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

چکیده مبسوطمقدمه: امروزه آتش­سوزی جنگل­ها بخش بزرگی از جنگل­های جهان و زندگی ساکنان را تهدید کرده است. آتش سوزی عامل اصلی اختلال در اکوسیستم­های جنگلی در سراسر جهان است. نتایج برخی از مطالعات نشان داده است که عوامل مختلف اکولوژیکی و اقلیمی منجر به تغییر در وسعت و شدت آتش سوزی جنگل­ها شده است. با مروری بر مطالعات گذشته می­توان گفت که در اغلب این موارد از عوامل محیطی مختلفی برای ارزیابی پتانسیل خطر آتش سوزی استفاده می­شود و بیشتر آنها از AHP برای وزن­دهی این شاخص­ها استفاده می­کنند و بر تعیین وزن مناسب به متغیرهای محیطی تاکید دارند. از این رو، مدلی که با تخصیص وزن مناسب به متغیرهای محیطی مؤثر بر وقوع آتش سوزی، نتایج خوبی را ارائه دهد، بسیار مهم است. بنابراین، این مطالعه با هدف شناسایی مناطق بحرانی­ در معرض خطر آتش­سوزی انجام شد که می­تواند کمک موثری در کنترل و مدیریت آتش­سوزی­های آینده باشد.مواد و روش‌ها: منطقه­ی دهدز، در استان خوزستان در منطقه­ای کوهستانی از سلسله جبال زاگرس واقع شده است که از شمال شرقی به استان چهارمحال و بختیاری از جنوب شرقی به استان کهگیلویه و بویراحمد از غرب و شمال غربی به شهرستان ایذه و از جنوب به شهرستان باغملک محدود می­شود. این منطقه با مساحت تقریبی 1480کیلومترمربع بیش از 19351 نفر جمعیت دارد که در 3 دهستان (دهدز، دنباله­رود شمالی و دنباله­رود جنوبی) متشکل از 147 روستا، زندگی می­کنند. به منظور انجام این مطالعه آمار آتش­سوزی  از سال­ 1390 تا 1400 از یگان حفاظت از منابع طبیعی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان خوزستان تهیه و سپس با پیمایش زمینی، محدوده و مساحت مناطقی که دارای بیشترین وسعت آتش­سوزی و تکرار بودند ثبت شد و نقشه رقومی آن تهیه شد. سپس نقاط ثبت شده بر روی نقشه پتانسیل خطر وقوع آتش­سوزی بر اساس روش تحلیل سلسله مراتبی فازی قرار داده شد. برای تهیه نقشه رقومی داده های اقلیمی، از روش درونیابی IDW درGIS  استفاده شد. سپس نقشه مربوط به این عوامل طبقه بندی شده و نقشه نهایی آنها تهیه شد. بر اساس تحقیقات انجام شده و در حد امکان، تمام عامل­های مؤثر بر آتش­سوزی­های منطقه مورد مطالعه شامل 12 عامل ارتفاع از سطح دریا، شیب، جهت، کاربری اراضی/ پوشش زمین، متوسط بارش سالانه، متوسط حداکثر دمای ماهانه، تراکم مراکز جمعیت، فاصله از جاده­ها، فاصله از آبراهه­ها، فاصله از زمین­های کشاورزی و باغات، سرعت باد و تیپ پوشش­گیاهی منطقه در نظر گرفته شدند.نتایج و بحث: نتایج نشان داد که معیار انسان­ساخت با وزن 7869/0 در درجه اول، معیار اقلیمی با وزن 1044/0 در درجه دوم، معیار اکولوژیکی با وزن 0896/0 در درجه سوم و معیار توپوگرافی با وزن 0191/0 در درجه چهارم اهمیت قرار دارند. اولویت­بندی زیرمعیارهای توپوگرافی نشان داد که درصد شیب (5644/0) نسبت به سایر زیرمعیارها ارجحیت دارد. در بین زیرمعیارهای انسان­ساخت نیز مشخص شد که فاصله از زمین­های کشاورزی (62/0)، در بین زیرمعیارهای اقلیمی هم میانگین بارش (5238/0) و در بررسی زیرمعیارهای اکولوژیکی هم مشخص شد که تراکم جنگل (8562/0) نسبت به سایر زیرمعیارها دارای ارجحیت است. در نهایت منطقه مورد مطالعه پتانسیل زیادی برای آتش­سوزی دارد به ترتیبی که بر اساس نقشه تهیه شده، 94/69 درصد منطقه تحت خطر آتش­سوزی زیاد و خیلی زیاد قرار دارد.نتیجه‌گیری: خطر آتش‌سوزی جنگل‌ها، مراتع، اراضی کشاورزی و سایر کاربری‌های منطقه را تهدید می‌کند، بنابراین نقشه به‌دست‌آمده می‌تواند به عنوان راهنمای مدیریت آتش‌سوزی در مناطق با خطر و تراکم نیروها و امکانات بالا در این مناطق مورد استفاده قرار گیرد. طراحی، ساخت و پیش‌بینی نصب علائم هشداردهنده در منطقه، ساماندهی بازدید مردم از جنگل و گسترش کمی و کیفی تفرجگاه‌های ایجاد شده از اقدامات مؤثر در کنترل پدیده مخرب آتش‌سوزی جنگل‌ها است. با توجه به تأثیر زیاد کاربری اراضی در آتش سوزی جنگل های منطقه، پیشنهاد می شود ساخت و سازها و تغییر کاربری اراضی از کاربری جنگلی به کاربری کشاورزی بیشتر مورد توجه مؤسسات مربوطه به ویژه مؤسسه منابع طبیعی قرار گیرد. همچنین برگزاری کلاس های آموزشی برای روستاییان و آتش نشانان جهت آموزش اطفاء حریق و استفاده صحیح و سریع از کپسول های آتش نشانی، انجام فعالیت های جنگلداری اجتماعی با کمک روستائیان و جنگل نشینان جهت پیشگیری از وقوع و گسترش آن پیشنهاد می گردد.