فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

تأسیس دولت در ایران پیشامدرن از رهگذر فتوحات موفق یک ائتلاف ایلی صورت می‌گرفت که در رأس آن جنگاوری فرهمند قرار داشت. فرجام فرایند فتوحات ایلی تأسیس دولتی مستعجل و ناپایدار حول رهبر فرهمند بود. اما این دولت‌ها در مراحل بعدی دگرگونی‌های ساختاری و عملکردی مهمی را تجربه می‌کردند. هدف اصلی این تحقیق بررسی دلایل، ابعاد و نتایج این گذار تاریخی است. برای تحقق این هدف در پی پاسخگویی به سه پرسش هستیم: چه عواملی موجب ضرورت یافتن گذار از شکل اولیه دولت به سنخ نهادینه‌تر آن می‌شد؟ مختصات، عناصر و ارکان تحول در ساختار و عملکرد دولت شامل چه مواردی بوده است؟ نتیجۀ نهایی این تحولات استقرار چه گونه‌ای از دولت در ایران سنتی بوده است؟یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که سرشت ناپایدار دولت تأسیس‌شده توسط جنگاوران فرهمند و الزامات ادارۀ سرزمینی بزرگ، فاتحان را به‌سوی گذاری سوق می‌داد که فراوردۀ آن تحولی کمی و کیفی در ساختار و عملکرد دولت بود. مقاله این تحول را به تأسی از مباحث ماکس وبر ذیل گذار از«سلطۀ فرهمندانه» به «سلطۀ سنتی» صورت‌بندی کرده است. ارکان این تحول شامل دگرگونی در اندیشۀ دولت و پذیرش الگوی پادشاهی متمرکز، تضعیف نظامیان ایلی و تأسیس سپاه غلامان، احیای ساختار دیوانسالاری ایرانی، سازماندهی نظام مالی، تضعیف نیروهای گریز از مرکز، پیوند یافتن با جامعه مغلوب و در نهایت مجموعه‌ای از اقدامات نمادین بوده است. تحقق موفقیت‌آمیز این فرایند به استقرار گونه سلطنت پاتریمونیال ایرانی منجر می‌شد. البته همۀ گروه‌های فاتح در تحقق چنین گذاری موفقیت یکسانی نداشتند و همین مسئله بر دوام و سرنوشت دولت‌های تأسیس‌­ شده توسط آنان تأثیری کلیدی داشت.