فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

معروف آن است که معتزلیان را عقلای عالم اسلام می‌خوانند؛ ایشان مؤسس عقل‌گرایی اسلامی در قالب یک مکتب کلامی منسجم بودند و این مسئله سبب نوعی پویایی در فعالیت‌های نظری عالم اسلام شد. با وجود این، عقل‌گرایی معتزله صرفاً دارای وجوه مثبت نبود؛ از برهه‌ای از تاریخ معتزله، این عقل‌گرایان عالم اسلام، خود مؤسس بدترین دوران تفتیش عقاید نیز بودند. اگرچه ایشان دعوای عقل و خرد داشتند، بی‌شک خطری که برخی از ایشان برای مخالفان اعتقادی خود داشتند، در هیچ مکتب فکری دیگری یافت نشد. در چنین فضایی، جامعۀ اسلامی با دو گروه معتزله مواجه بود؛ نخست آنان که به دستگاه تفتیش عقاید در خلافت عباسی پیوستند و عهده‌دار سازمانی برای تفتیش عقاید به نام «محنت» شدند، و دوم آنان که تن به استبداد نظری برساخته توسط عباسیان ندادند و نوعی عقل‌گرایی نظری فارغ از غلبۀ سیاسی را در مدارس و مکاتب خود پیگیری کردند. ادعای این مقاله آن است که گروه دوم که یا قرابت‌هایی با تشیع داشتند و یا دارای گرایش‌های شیعی بودند و می‌توان آنان را «معتزلیانِ مُتِشَیّع» نامید، رفته‌رفته در تشیع ادغام شدند و به گسترش عقل‌گرایی شیعی در عرصۀ نظری و سیاسی کمک شایانی کردند. ادغام معتزلیانِ مُتِشَیّع و شیعیان در همدیگر، سیاست‌اندیشی شیعیان امامی بعدی را عقل‌گرایانه‌تر، اهل مداراتر و مخالف جبرگرایی و ظلم کرد.