تأثیر مجموعه امنیتی-هیدروپلیتیکی بر سازوکارهای تعاملات آبی در حوضه رود اردن
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه روابط بینالملل، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
2 استادیار، گروه روابط بینالملل، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
3 دانشیار، گروه روابط بینالملل، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
doi
10.22059/jpq.2025.384143.1008229چکیده
حوضه آبریز اردن، بهعنوان یکی از پیچیدهترین مجموعههای امنیتی-هیدروپلیتیکی جهان، بستر تلاقی منافع و چالشهای متعدد است. افزایش تنشهای ناشی از کمبود آب، رشد جمعیت و تغییرات اقلیمی، مدیریت مشترک این حوضه را با پیچیدگیهای فزاینده روبهرو ساخته است. در این زمینه چالشهای مدیریتی و تخصیص منابع آب، بهویژه در شرایط تنشهای ژئوپلیتیکی منطقه، اهمیتی دوچندان یافته است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل تأثیر پویاییهای قدرت بر تعاملات آبی در حوضه رود اردن، از چارچوب مجموعه امنیتی- هیدروپلیتیکی بهره میگیرد. با استفاده از روش کیفی و بررسی نظاممند اسناد، معاهدات و مطالعات موجود، مطالعه بازه زمانی 1991-2022، نشان میدهد پویاییهای قدرت از طریق چهار سازوکار اصلی (توزیع منابع آبی، ظرفیت مدیریت مشترک، سطح اعتماد بینالمللی و سیاستهای آبی) بر تعاملات حوضه تأثیرگذار بودهاند. این سازوکارها در تعامل با یکدیگر، دو الگوی متمایز را شکل دادهاند: در حوضه رود اردن علیا، پویاییهای قدرت و تنشهای سیاسی در تعامل با یکدیگر، به امنیتیسازی مسائل آبی و تشدید منازعات منجر شدهاند؛ درحالیکه در حوضه رود اردن سفلی، وابستگی متقابل و میانجیگری بینالمللی زمینهساز همکاریهای آبی، هرچند بهصورت محدود، شده است. این یافتهها اهمیت درک ارتباط متقابل عوامل سیاسی، اقتصادی و زیستمحیطی در مدیریت منابع آب مشترک را برجسته میکند. همچنین نتایج پژوهش اهمیت توجه همزمان به ابعاد فنی و سیاسی در موفقیت مدیریت منابع آبی مشترک را نشان میدهد.
